Taryfa prowizji i opłat za czynności bankowe

Taryfa prowizji i opłat za czynności bankowe zawiera bardzo szczegółowy wykaz czynności bankowych, za które prowizje i opłaty są pobierane. Wskazuje, jakie usługi są odpłatne, a jakie bezpłatne. Stawki zawarte w taryfach są różne w poszczególnych bankach, ponieważ ich ustalenie jest autonomiczną decyzją danego banku. Wielkość stawek ustalana jest w oparciu o poziom kosztów i wysokość stawek stosowanych przez konkurencję.

Tabele prowizji i opłat są z reguły ustalane odrębnie dla operacji krajowych i zagranicznych. W przypadku operacji zagranicznych wyrażane są często w walucie, na ogół w dolarach amerykańskich (USD). Banki obowiązane są ogłaszać w miejscu wykonywania swych czynności, w sposób ogólnie dostępny, stosowane przez nie stawki oprocentowania, prowizji i opłat[1]. W indywidualnych przypadkach, jeżeli jest to ekonomicznie uzasadnione, negocjuje się wysokość oferowanych prowizji i opłat z właścicielem rachunku. Zachodzące częste zmiany w zakresie usług, a także uwagi klientów wymuszają bieżącą aktualizację stawek stosownie do zmieniającej się sytuacji na rynku.

W BGŻ S.A. Taryfy prowizji i opłat za czynności bankowe ustalane są w drodze uchwały Zarządu Banku. Na jej podstawie dyrektorzy poszczególnych oddziałów wydają zarządzenia wewnętrzne regulujące w sposób szczegółowy wysokość pobieranych prowizji i opłat, a w sytuacjach, gdy są one ograniczone procentowo lub kwotowo (minimum, maksimum) mogą, w granicach określonych w tej taryfie, ustalać własne minimalne i maksymalne stawki prowizji i opłat.

W dniu 1 stycznia 1997 roku w BGŻ S.A. obowiązywały dwie uchwały Zarządu Banku odnośnie prowizji i opłat: uchwała nr 13/B/94 z dnia 28 grudnia 1994 roku w sprawie prowizji i opłat za czynności bankowe w walucie krajowej wraz z późniejszymi zmianami oraz uchwała nr 48/B/96 w sprawie prowizji i opłat pobieranych za czynności bankowe w obrocie wartościami dewizowymi od osób krajowych i zagranicznych. W przypadku, gdy określone zostały dolne i górne granice opłat i prowizji, dyrektorzy oddziałów zobowiązani zostali do ustalenia konkretnych ich wysokości w zarządzeniach wewnętrznych. Dyrektor oddziału, po przeprowadzeniu rachunku ekonomicznego, mógł w stosunku do indywidualnych klientów podjąć decyzję o:

  • nie pobieraniu prowizji od wpłat i wypłat gotówkowych z rachunków bieżących, pod warunkiem nie oprocentowania środków na tych rachunkach,
  • nie pobieraniu opłat za prowadzenie rachunków bankowych, zachowując jednak prowizję od wpłat (i wypłat) gotówkowych na rachunki bankowe, zgodnie z umową zawartą pomiędzy BGŻ S.A. a posiadaczem tego rachunku.

Uchwała upoważniała także dyrektorów oddziałów do wyrażenia zgody w indywidualnych przypadkach, uzasadnionych interesem BGŻ S.A., na:

  • pobieranie prowizji i opłat w wysokościach niższych niż określone w zarządzeniach wewnętrznych i załącznikach do uchwały,
  • odstąpienie od pobierania prowizji i opłat.

Uprawnienie to nie dotyczyło ustalania wysokości prowizji od poręczeń, gwarancji bankowych, regwarancji i awali.

W uchwale zawarty został zapis o nie pobieraniu prowizji i opłat od pracowników BGŻ S.A. i BS zrzeszonych w BGŻ S.A. oraz emerytów i rencistów – byłych pracowników Banku i BS w nim zrzeszonych z tytułu wykonywanych na ich rzecz niektórych operacji, wymienionych w załącznikach do uchwały.

Część I Taryfy prowizji i opłat to Zasady pobierania prowizji i opłat, zawierające między innymi następujące ustalenia:

  1. Za usługi inne (nietypowe), nie przewidziane w załącznikach do uchwały, dyrektor oddziału BGŻ S.A. może ustalić opłatę nie wyższą niż 100 zł.
  2. Prowizje od wpłat na rachunki bankowe prowadzone w innych bankach niż BGŻ S.A. pobiera się od wpłacającego, chyba że została zawarta umowa pomiędzy BGŻ S.A. a posiadaczem rachunku bankowego o pobieraniu prowizji od posiadacza rachunku.

Prowizje od wpłat wnoszonych na rachunki bankowe prowadzone w BGŻ S.A. pobiera się od wpłacającego lub posiadacza rachunku, zgodnie z zawartą umową pomiędzy BGŻ S.A. a posiadaczem tego rachunku.

Prowizje od wpłat mogą być pobierane od posiadacza rachunku bankowego miesięcznie lub okresowo w formie ryczałtu, nie rzadziej jednak niż raz na kwartał. Częstotliwość pobierania prowizji ustala się w umowie.

  1. Za czynności i usługi bankowe wykonywane na podstawie umów zawartych przez BGŻ S.A. z instytucjami lub podmiotami gospodarczymi, na zlecenie których dokonywane są operacje, oddziały pobierają prowizję lub opłatę od tych instytucji w wysokości określonej w umowie.
  2. Za czynności i usługi bankowe przeprowadzane za pośrednictwem Krajowej Izby Rozliczeniowej na rzecz innych banków, oddziały pobierają opłatę w wysokości określonej przez KIR powiększonej o 25% marży bankowej.
  3. Za wykonywanie czynności zleconych przez inny bank oddział pobiera prowizję lub opłatę w wysokości uzgodnionej w umowie z tym bankiem.

Za zastępczą obsługę kasową klientów innych banków oddział pobiera od banku zlecającego prowizję w wysokości 0,5% kwoty obrotów kasowych pomniejszonych o kwoty, od których prowizję uiszcza klient.

Za dokonywane zastępczo operacje wpłat i wypłat oddział uiszcza i pobiera opłaty zgodnie z podpisanymi porozumieniami o wzajemnej zastępczej obsłudze obrotu oszczędnościowego i czekowego z bankami oraz umową z Pocztą Polską S.A.

  1. Nie pobiera się prowizji i opłat od:
  • otwarcia i prowadzenia rachunków: lokat terminowych podmiotów gospodarczych i innych jednostek organizacyjnych, wkładów oszczędnościowych, oszczędnościowo – rozliczeniowych, na których gromadzone są środki na cele charytatywne, środków, które na mocy ustawy powinny być wyodrębnione na oddzielnych kontach bankowych (np.. zakładowy fundusz świadczeń socjalnych) oraz dokonywanych na tych rachunkach wpłat i wypłat gotówkowych, z wyłączeniem rachunków środków na cele charytatywne i wyodrębnionych,
  • wpłat na cele użyteczności publicznej, których wniesienie upoważnia ofiarodawcę na mocy przepisów szczególnych do uzyskania ulgi w podatku dochodowym,
  • wpłat na poczet spłat kredytów i odsetek zaciągniętych w BGŻ S.A. oraz od wypłat kredytów realizowanych z rachunków kredytowych i rachunków bieżących,
  • wpłat z tytułu innych zobowiązań w stosunku do BGŻ S.A. (np. z tytułu najmu lokalu BGŻ S.A., dostaw robót i usług) oraz wypłat na rzecz dostawców usług dla BGŻ S.A.
  1. Za zastępczą obsługę kasową jednostek budżetu państwa oddziały pobierają prowizję i opłaty w wysokościach uzgodnionych z odpowiednim oddziałem NBP.
  2. Skup euroczeków dokonywany jest nieodpłatnie.
  3. Nie pobiera się opłat za poszukiwanie rachunków bankowych i udzielanie pisemnej informacji o obrotach i stanach rachunków, gdy poszukiwanie dokonywane jest na żądanie sądu, prokuratora lub Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej w sprawach karnych, karnych – skarbowych, o alimenty lub rentę mającą charakter alimentów.
  4. Kwoty pobieranych prowizji i opłat podlegają zaokrągleniu na zasadach ogólnie obowiązujących.

Kolejne części Taryfy stanowią podstawę do określenia wysokości prowizji i opłat w poszczególnych oddziałach BGŻ S.A. Zawierają zarówno stawki procentowe, jak i kwotowe, z określoną w większości przypadków dolną i górną ich granicą.

Na podstawie wymienionej uchwały Dyrektor Oddziału Operacyjnego w Głogowie wydał w dniu 4 stycznia 1995 roku Zarządzenie nr 1/95 wprowadzające Taryfę prowizji i opłat za czynności bankowe w walucie krajowej pobieranych przez BGŻ S.A. Oddział Operacyjny w Głogowie. Taryfa podzielona została na pięć części:

  1. Rachunki bankowe i rozliczenia pieniężne,
  2. Obrót oszczędnościowy,
  • Kredyty,
  1. Przechowywanie w depozycie bankowym,
  2. Inne czynności.

Stawki procentowe prowizji w większości przypadków ustalone zostały poniżej górnej granicy zaproponowanej w Uchwale. Stawkę za realizację przelewów ustalono kwotowo, co wydaje się słuszne, gdyż pracochłonność związana z tą czynnością nie zależy od kwoty przelewu. Taryfa obowiązywała do dnia 4 czerwca 1997 roku.

Na podstawie Uchwały nr 25/B/97 Zarządu BGŻ S.A. z dnia 21 maja 1997 roku Dyrektor Oddziału wydał Zarządzenie nr 9/97 w sprawie prowizji i opłat za czynności bankowe w walucie krajowej obowiązujące od dnia 5 czerwca 1997 roku, zgodnie z którym straciło moc Zarządzenie nr 1/95 z dnia 4 stycznia 1995 roku wraz z późniejszymi zmianami.

W części Zasady pobierania przez BGŻ S.A. prowizji i opłat dokonano następujących zmian:

  1. zniesiono zwolnienie z pobierania prowizji i opłat za:
  • otwarcie i prowadzenie rachunków środków, które na mocy ustawy powinny być wyodrębnione na oddzielnych kontach bankowych (np. zakładowy fundusz świadczeń socjalnych),
  • wpłaty na cele użyteczności publicznej, których wniesienie upoważnia ofiarodawcę na mocy przepisów szczególnych do uzyskania ulgi w podatku dochodowym,
  • sporządzenie i przekazanie informacji na wniosek: sądu, prokuratora, Najwyższej Izby Kontroli oraz Bankowego Funduszu Gwarancyjnego w sprawach, o których mowa w ustawie Prawo Bankowe, naczelnika urzędu skarbowego w sprawach, o których mowa w ustawie o zobowiązaniach podatkowych, Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej lub dyrektora urzędu kontroli skarbowej w sprawach, o których mowa w ustawie o kontroli skarbowej,
  1. wprowadzono zwolnienie z pobierania prowizji i opłat za:
  • wpłaty na rachunki, na których gromadzone są środki na cele charytatywne,
  • ustalenie dopuszczalnego limitu debetu w rachunku oszczędnościowo – rozliczeniowym,
  • przyznanie kredytu konsumpcyjnego w rachunku oszczędnościowo – rozliczeniowym,
  • dokonanie adnotacji o zmianie adresu zamieszkania posiadacza rachunku oszczędnościowego lub oszczędnościowo – rozliczeniowego,
  • wymianę starych znaków pieniężnych na nowe,
  1. inne:
  • zwolniono z pobierania prowizji i opłat wpłaty z tytułu (dotychczas na poczet) spłat kredytów zaciągniętych w BGŻ S.A. i odsetek od tych kredytów,
  • wycofano zapis o pobieraniu prowizji za zastępczą obsługę kasową klientów innych banków.

W Taryfie prowizji i opłat dokonano w każdej jej części wyraźnego podziału na prowizje i opłaty, czego nie było w Taryfie obowiązującej wcześniej. W jej skład wchodzą następujące części:

  1. Rachunki bankowe i rozliczenia pieniężne,
  2. Obrót oszczędnościowy,
  3. Pozostałe czynności związane z obsługą rachunków bankowych i obrotem oszczędnościowym,
  4. Kredyty,
  5. Przechowywanie w depozycie bankowym i udostępnianie skrytek sejfowych,
  6. Inne czynności,
  7. Home Banking,
  8. Karta płatnicza.

Zwiększeniu uległy:

  • prowizja za realizację przelewów na rachunki prowadzone prze inne oddziały BGŻ S.A. i inne banki – z 2 do 4 zł,
  • opłata za otwarcie rachunku bankowego – z 10 do 15 zł miesięcznie,
  • prowizja przygotowawcza od kwoty przyznanych kredytów – o 0,5%,
  • sporządzenie na wniosek klienta oceny jego sytuacji ekonomiczno – finansowej (zdolności kredytowej) – z 25 do 100 zł.

Wprowadzono:

  • opłatę za udzielanie telefonicznych informacji o stanie rachunku bankowego w wysokości 5 zł miesięcznie,
  • prowizję od nie wykorzystanej kwoty/transzy kredytu, za gotowość[2] – w wysokości 0,5% w stosunku miesięcznym,
  • opłatę za rozpatrzenie wniosku podmiotu gospodarczego o kredyt, gwarancję, poręczenie, regwarancję, awal oraz zmianę warunków spłaty należności – w wysokości 150 zł, w przypadku pozytywnego rozpatrzenia wniosku opłata zostaje zaliczona na poczet prowizji od udzielonego kredytu.

Bez zmian pozostały:

  • stawka procentowa prowizji od wpłat i wypłat gotówkowych w wysokości 0,3% , zwiększyła się jedynie jej dolna granica kwotowa – z 0,7 do 1 zł,
  • opłata za prowadzenie rachunku bankowego w wysokości 8 zł miesięcznie.

Wymieniono tylko prowizje i opłaty najczęściej stosowane.

Kolejna zmiana nastąpiła 29 września 1997 roku na podstawie Uchwały nr 54/B/97 Zarządu BGŻ S.A. z dnia 15 września 1997 roku, w oparciu o którą wydane zostało Zarządzenie nr 15/97 Dyrektora Oddziału Operacyjnego w Głogowie wprowadzające I zmianę Taryfy prowizji i opłat. W wyniku jej wprowadzenia zmniejszono z 4 do 2 zł prowizję za realizację przelewów na rachunki bankowe prowadzone przez inne oddziały BGŻ S.A. i inne banki. Opłatę za rozpatrzenie wniosku podmiotu gospodarczego o kredyt w wysokości 150 zł zastąpiono prowizją w wysokości 0,2%, maksymalnie 250 zł. Bez zmian pozostał zapis o jej zaliczeniu na poczet prowizji przygotowawczej w przypadku udzielenia kredytu.

Następna zmianę wniosła Uchwała nr 15/B/99 w sprawie prowizji i opłat za czynności bankowe w obrocie krajowym i w obrocie wartościami dewizowymi z dnia 18 marca 1999 roku, na podstawie której straciły moc wszystkie wcześniejsze uchwały podjęte w tej sprawie. Uchwała weszła w życie z dniem 12 kwietnia 1999 roku. Zawarto w niej upoważnienie dla dyrektorów oddziałów do:

  • nie pobieraniu prowizji i opłat lub stosowania w wysokościach niższych niż określone w Taryfie, w okresie nie dłuższym niż 6 miesięcy, w celu pozyskania nowych klientów lub promowania nowych usług,
  • ustalania prowizji i opłat za czynności nie przewidziane w Taryfie i Zasadach pobierania prowizji i opłat.

Zapisy Uchwały zobowiązują dyrektorów oddziałów do:

  • określania wysokości pobieranych stawek prowizji i opłat z uwzględnieniem postanowień Taryfy i Zasad pobierania prowizji i opłat,
  • analizowania i okresowego weryfikowania stosowanych stawek prowizji i opłat,
  • ustalenia stawek maksymalnych w porozumieniu z Dyrektorem Departamentu Operacji Zagranicznych w odniesieniu do tych czynności w oborcie wartościami dewizowymi, dla których górne granice stawek nie zostały określone w Uchwale.

Uchwała zawiera także zapis, że ulgi w prowizjach i opłatach, zawarte w umowach z klientami, obowiązują do czasu upływu ważności umów, ich wypowiedzenia lub renegocjacji.

Należy zauważyć, że poprzednie Uchwały nie regulowały okresu, na jaki dyrektorzy oddziałów mogli podejmować decyzje o nie pobieraniu prowizji i opłat lub stosowaniu stawek niższych niż określone w Taryfie.

Na podstawie wymienionej wcześniej Uchwały Dyrektor Oddziału Operacyjnego w Głogowie wydał w dniu 9 kwietnia 1999 roku Zarządzenie nr 4/99 w sprawie prowizji i opłat za czynności bankowe w obrocie krajowym i w obrocie wartościami dewizowymi obowiązujące od dnia 12 kwietnia 1999 roku, anulujące wszystkie wcześniejsze Zarządzenia w sprawie prowizji i opłat.

W części Zasady pobierania prowizji i opłat wprowadzono zapisy dotyczące obrotu wartościami dewizowymi. Nowa Taryfa składa się z następujących części:

  1. Rachunki bankowe,
  2. Obrót oszczędnościowy,
  3. Pozostałe czynności związane z obsługą rachunków bankowych i obrotem oszczędnościowym,
  4. Karta płatnicza BGŻ S.A. POLCARD,
  5. Karta płatnicza BGŻ S.A. VISA Classic,
  6. Home Banking,
  7. Kredyty,
  8. Gwarancje, poręczenia, regwarancje, awale,
  9. Skup i sprzedaż wartości dewizowych oraz inkaso czeków,
  10. Inkaso dokumentowe,
  11. Akredytywa dokumentowa,
  12. Obsługa banków krajowych i zagranicznych,
  13. Prowizje i opłaty bankowe dotyczące czeków w obrocie zagranicznym pobierane przez BGŻ S.A. od banków krajowych i zagranicznych,
  14. Zlecenia różne w obrocie wartościami dewizowymi,
  15. Inne czynności w obrocie krajowym,
  16. Przechowywanie w depozycie bankowym i udostępnianie skrytek sejfowych,
  17. Zryczałtowane opłaty pocztowe i telekomunikacyjne w obrocie krajowym i zagranicznym.

W większości przypadków zmianom nie ulegają stawki procentowe prowizji, zmieniają się jednak ich dolne i górne granice. Zasadnicze zmiany dotyczyły:

  • zwiększenia z 0,3 do 0,4% prowizji od wpłat gotówkowych na rachunki prowadzone przez inne banki,
  • zwiększenia z 2 zł do 2,50 prowizji za realizację przelewów – ustalona została na najniższym możliwym poziomie,
  • wprowadzenia osobnej prowizji za rozliczenia płatności z tytułu składek na rzecz ZUS – 3,5 zł,
  • zmiany pobierania prowizji za realizację pilnych płatności z wpływów bieżących – zrezygnowano ze stawki kwotowej w wysokości 10 zł od każdej dyspozycji realizowanej z wpływów bieżących i ustalono stawkę procentową 0,1% kwoty płatności pokrytych wpływami bieżącymi, minimalnie 10 zł, maksymalnie 300 zł,
  • zwiększenia opłaty za prowadzenie rachunku bankowego z 8 do 10 zł,
  • zwiększenia opłaty za telefoniczne udzielanie informacji o stanie rachunku bankowego z 5 do 12 zł,
  • zamianie opłaty za rozpatrzenie wniosku o kredyt oraz zmianę, na wniosek klienta, warunków umowy w kwocie 150 zł prowizją w wysokości 0,2%, minimalnie 15 zł, maksymalnie 300 zł.

[1] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997r. Prawo bankowe, op. cit., art. 111

[2] Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997r. Prawo bankowe, op. cit., art. 77

Umowa kredytu może określać, że od kredytu postawionego do dyspozycji kredytobiorcy i przez niego nie wykorzystanego przysługuje bankowi odrębna prowizja.

Polityka cenowa w działalności banków

Zaostrzanie się konkurencji na rynku usług finansowych, zmiany przepisów regulujących ten sektor oraz spadek lojalności klientów w stosunku do banku powoduje wzrost znaczenia polityki cenowej w odniesieniu do usług świadczonych przez banki. Celem polityki cenowej powinno być wyznaczanie ceny na takim poziomie, aby gwarantowała pożądaną wielkość sprzedaży, a także zabezpieczała cele strategiczne instytucji finansowej[1]. Polityka cenowa banku obejmuje wszelkie decyzje odnośnie ustalania cen usług bankowych, nie tylko świadczonych obecnie przez bank, ale i nowych. Dla większości klientów cena jest jednym z najważniejszych czynników decydujących o wyborze banku. Klient przed podjęciem decyzji porównuje oferty różnych banków i z reguły wybiera ten, który proponuje najkorzystniejsze oprocentowanie lub pobiera najniższe opłaty za swoje usługi.

Ceny w operacjach bankowych mogą przyjmować różnorodne formy, podstawowe to[2]:

  • oprocentowanie kredytów,
  • oprocentowanie depozytów,
  • prowizje i opłaty za czynności bankowe.

Przy ich wyznaczaniu bank bierze pod uwagę wiele różnych czynników. Są to między innymi: konkurencja, przepisy rządowe, polityka Narodowego Banku Polskiego (NBP), struktura kosztów, popyt, wartość usługi dla klienta. Polityka cenowa musi być bowiem dostosowana do rodzaju oferowanych usług. Wysoka dynamika zmian narzuca potrzebę nie tylko reagowania na nie, ale i ich wyprzedzania po to, by być szybszym od konkurencji. Wymusza rozpoznanie wszystkich czynników wpływających na rynek usług finansowych, określenie siły ich oddziaływania oraz przewidywanie ich rozwoju w przyszłości.

NBP może wpływać na działalność kredytową banków za pomocą różnych instrumentów. Głównym jest kredyt refinansowy, a od 1993 roku kredyt redyskontowy. Poprzez podwyższanie lub obniżanie stopy procentowej od tych kredytów NBP wpływa na politykę cenową banków. Tanie kredyty mogą spowodować ożywienie gospodarcze i pobudzić popyt na rynku, drogie z kolei – wywołują odwrotny skutek. Znaczenie tych stóp spada wraz z rozwojem rynku pieniężnego, a tym samym funkcjonującego w jego ramach rynku międzybankowego. W praktyce banki coraz częściej wykorzystują w umowach kredytowych stopę WIBOR, a banki z udziałem kapitału zagranicznego stopę LIBOR jako stopę podstawową i powiększają ją o swoją stałą marżę[3]. Innym elementem powodującym podrożenie kredytów w gospodarce jest poziom rezerw obowiązkowych w bankach. Rezerwy te stanowią zabezpieczenie oszczędności, ale powodują również podrożenie kosztów kredytu. Banki nie mogą przeznaczać pieniędzy przekazanych do NBP na kredyt, nie mogą więc na nich zarabiać, muszą natomiast płacić klientom odsetki od środków. W związku z tym podwyższają oprocentowanie kredytów.

Analizując wpływ czynników ekonomicznych, banki muszą brać również pod uwagę rozwój giełdy papierów wartościowych i wkraczanie na rynek funduszy powierniczych, a ostatnio także emerytalnych, które odciągają potencjalnych klientów od lokat, a także wchodzenie na rynek banków i innych instytucji międzynarodowych z ofertą kredytową dla polskich inwestorów. Coraz częściej banki tworzą własne firmy ubezpieczeniowe. Jest to widoczny symptom czasu przejawiający się w zacieraniu granic między usługami bankowymi a usługami ubezpieczeniowymi.

Koszty pojedynczej usługi są trudne do ustalenia, szczególnie w przypadku oferowania wielu różnorodnych usług. Banki często prowadzą politykę polegającą na tym, że usługi bardziej zyskowne finansują usługi mniej opłacalne. Najczęściej jednak minimalny poziom ceny usługi wyznaczany jest przez koszty. W warunkach gospodarki rynkowej banki nie mogą sobie pozwolić na oferowanie usług przynoszących straty.

Polityka cenowa banku powinna być rozważana w odniesieniu do rynku lokat oraz kredytów. W rozważaniach nie bierze się pod uwagę czynników makroekonomicznych związanych z polityką finansową państwa, traktując je jako niezależne od banku[4].

Lokaty to podstawowe źródło funduszy kredytowych. Dla banku stanowią koszty, ponieważ musi on wypłacić deponentom w uzgodnionym czasie odsetki. Wysokość stopy procentowej kredytów zależy przede wszystkim od oprocentowania oszczędności. Różnica między tymi stopami stanowi zysk banku. Marże kredytowe oraz prowizje są więc kalkulowane w oparciu o oprocentowanie depozytów. Suma tych elementów określa minimalną stopę procentową kredytów, jeszcze opłacalną dla banku[5].

Wysokość stopy procentowej zależy od wpływu różnych czynników. Jednym z nich jest stopa inflacji. Ustalanie stopy procentowej przez banki powyżej lub poniżej stopy inflacji może zachęcać lub zniechęcać klientów do lokowania swoich oszczędności w banku. W 1993 roku, w wyniku prowadzenia przez banki polityki stopy procentowej lokat niższej od stopy inflacji, zmalały oszczędności klientów indywidualnych w bankach. Zainteresowanie lokatami długoterminowymi było małe, a przecież właśnie te lokaty stabilizują fundusze banku. W takiej sytuacji bardzo łatwo stracić starych klientów, a pozyskanie nowych jest trudne w warunkach konkurencji. Na podstawie badań przeprowadzonych w krajach rozwiniętych stwierdzono, że koszt zdobycia nowego klienta jest czterokrotnie wyższy niż utrzymania starego[6]. Nie powinno się więc zdobywać lub pozbywać klientów w zależności od sytuacji i potrzeb, bo klient zrażony do danego banku może już do niego nie wrócić. Bardzo łatwo utracić reputację na rynku, jej odbudowa natomiast to długotrwały proces.

Następnym czynnikiem wpływającym na politykę cenową jest poziom dochodu dyspozycyjnego społeczeństwa. Wielkość gromadzonych oszczędności rośnie wraz ze wzrostem zamożności społeczeństwa. Oszczędności mogą być lokowane w bankach, w funduszach powierniczych czy emerytalnych, można za nie nabywać papiery wartościowe, akcje przedsiębiorstw, kupować nieruchomości, złoto, antyki, obrazy itp. Od polityki banku zależy, czy klienci zdecydują się złożyć swoje oszczędności w banku czy też będą szukać innych form lokacyjnych.

Kolejnym czynnikiem mającym wpływ na ceny usług bankowych są cele strategiczne banku. Ceny powinny uwzględniać planowaną stopę zwrotu z inwestycji, w związku z tym ich poziom będzie od tej stopy zależny. Bank musi też brać pod uwagę wysokość stóp procentowych oferowanych przez konkurencję. Może to zapobiec przenoszeniu oszczędności przez klientów do innych banków, proponujących wyższe odsetki w odniesieniu do podobnych usług.

Kredyty to druga podstawowa grupa usług świadczonych przez bank. Na wysokość stopy procentowej kredytów wpływa wiele czynników. Według Ch. Ennew najważniejszymi są status kredytobiorcy oraz rodzaj zabezpieczenia. Banki zachodnie zwracają uwagę na takie czynniki, jak: wiek kredytobiorcy, stan posiadania, poprzednia historia kredytowa, dochód, karalność, zawód itd. Związane z tym czynności są rutynowe i mają na celu zminimalizowanie ryzyka[7]. Forma zabezpieczenia kredytu także wpływa na wysokość jego oprocentowania. W bankach zagranicznych udzielane są osobom fizycznym także kredyty nie zabezpieczone. Najczęściej są to nieduże kwoty ustalane w relacji do stałych dochodów oraz linie kredytowe dla klientów lepiej sytuowanych, zajmujących dobrze płatne stanowiska, cieszących się zaufaniem banku. Pozwala to na wyeliminowanie wszelkich formalności zabierających czas. Stopa procentowa w przypadku nieposiadania zabezpieczenia z reguły jest wyższa, wiąże się to z faktem większego ryzyka ponoszonego przez bank.

Następnym elementem polityki cenowej są taryfy prowizji i opłat. Prowizje i opłaty bankowe pobierane są za operacje bankowe wykonywane na zlecenie klientów. Inne taryfy stosowane są dla klientów indywidualnych, inne dla podmiotów gospodarczych. Każdy bank ma własne taryfy prowizji i opłat. Konkurencja rynkowa między bankami powoduje tendencję do zmniejszania marży odsetkowej, co z kolei zmusza banki do szukania innych źródeł dochodów w celu zapewnienia zysku na odpowiednim poziomie[8]. Banki rozwijają w związku z tym inne formy usług bankowych i coraz to większe znaczenie przypisują prowizjom i opłatom za czynności bankowe. W okresie, kiedy banki miały wystarczająco wysokie dochody z działalności kredytowej, usługi operacyjne mogły być bezpłatne. W czasach gospodarki rynkowej przekracza to możliwości finansowe banku. Świadczenie usług kosztuje, a więc i pobieranie opłat za nie jest w pełni uzasadnione. Szerzej ten temat zostanie przedstawiony w dalszej części tej pracy.

Celem polityki cenowej banku jest ustalanie takich cen, które gwarantują odpowiednią rentowność jego działalności usługowej oraz wpływają na stabilizację lub wzmocnienie pozycji rynkowej banku. W następnym rozdziale zaprezentowana zostanie metodyka ustalania cen aktywnych, biernych i pośredniczących usług bankowych oraz strategia cenowa banku.


[1] B. Żurawik W. Żurawik, Marketing …, op. cit., s. 215

[2] M. Pluta-Olearnik, Marketing usług bankowych, PWE S.A., Warszawa 1999, s. 81

[3] R. Mikołajczak, Metodyka ustalania kosztów i cen wybranych usług bankowych, w: Praca zbiorowa pod redakcją J. Szambelańczyka, Ekonomika Banku Spółdzielczego, Biblioteka Menedżera i Bankowca, Warszawa 1999, s. 118

[4] B. Żurawik W. Żurawik, Marketing …, op. cit. s. 217

[5] M. Rajczyk, Banki komercyjne, Fundacja Edukacji Ekonomicznej, Katowice 1992, s. 98 – 99

[6] B. Żurawik W. Żurawik, Marketing …, op. cit., s. 38

[7] B. Żurawik W. Żurawik, Marketing …, op. cit., s. 219

[8] M. Rajczyk, Interesy jednostek gospodarczych w bankach komercyjnych, Katowice 1993, s. 182

Monitoring portfela kredytowego

podrozdział pracy mgr

Zarządzanie portfelem kredytowym wymaga zapewnienia szybkiej i pełnej informacji o jego bieżącym stanie, zmianach i tendencjach rozwojowych. Nieodzownym elementem systemu informacyjnego jest uruchomienie w banku procedur badania kredytów – monitoringu kredytowego w toku ich funkcjonowania.[1]

Monitoring kredytowy jest to system bieżącej i systemowej weryfikacji zdolności kredytowej klienta oraz zabezpieczeń prawnych w toku funkcjonowania kredytu. Podstawowym celem tego monitoringu jest systematyczne analizowanie poszczególnych umów kredytowych, a także struktury jakościowej portfela kredytowego na szczeblu oddziału i całego banku.[2]

Zadania banku w zakresie uruchomienia m.in. procedur monitoringu kredytowego wynikają z:

  • zewnętrznych regulacji ustawowych;
  • regulacji wewnętrznych, przyjętych w danym banku.

Regulacje ustawowe są związane z normami dotyczącymi kształtowania się na poziomie całego banku:

– współczynnika wypłacalności banku;

– obligatoryjnych rezerw celowych na wierzytelności bankowe obciążone ryzykiem;

– koncentracji zaangażowania kredytowego;

– poziomu zadłużenia większych kredytobiorców. Stosowane przez bank wewnętrzne procedury monitoringu, uruchamiane na poziomie oddziałów i centrali, dotyczą:

  • bieżącej oceny zdolności kredytowej według własnych kryteriów;
  • badania terminowości obsługi zadłużenia przez poszczególnych kredytobiorców;
  • badania i aktualizacji realnej wartości przyjętych zabezpieczeń;
  • badania stopnia koncentracji kredytów w oddziałach i w całym banku;
  • analizy w centrali okresowej zbiorczej sprawozdawczości kredytowej oddziałów.

Chodzi więc tu o procedury monitoringowe tak poszczególnych kredytów, jak i całego portfela kredytowego. W ten sposób realizowane są dwie funkcje monitoringu: informacyjna i zabezpieczeniowa.

Funkcja informacyjna, odnosząca się do monitoringu całego portfela kredytowego, umożliwia okresowe dostarczanie jednostkom zarządzającym portfelem informacji o:[3]

  • elementach składowych portfela (podział kredytów według: rodzajów, wartości poszczególnych kredytów, branż, regionów, sektorów własnościowych, klas ryzyka, zabezpieczeń prawnych itp.);
  • rozwoju działalności kredytowej w okresie porównawczym (zmiany w klasach ryzyka, rodzajach zabezpieczeń, sektorach itp.).

Monitoring poszczególnych umów kredytowych pozwala z kolei na dostarczenie informacji o niekorzystnych odchyleniach faktycznego przebiegu procesu kredytowania od założeń, co przy systematyczności działań w tym względzie, daje podstawy do jakościowej poprawy decyzji kredytowych.

Ważnym aspektem monitoringu jest jego funkcja zabezpieczająca, sprowadzająca się do działań zapobiegawczych oraz eliminowania następstw aktywnego ryzyka kredytowego. Potencjalnym stratom zapobiega możliwie wczesne rozpoznanie przyczyn i istoty odchyleń w przebiegu procesu kredytowania. Służy ono zastosowaniu środków zapobiegawczych w ramach procedur mających skorygować owe niekorzystne odchylenia.

Procedury monitoringu kredytowego obejmują zarówno obszar kredytów w sytuacji regularnej (kredyty normalne), jak i w sytuacji nieregularnej (kredyty poniżej standardu, wątpliwe, stracone).

Każde zaangażowanie kredytowe musi podlegać okresowej weryfikacji na podstawie, której dokonuje się wyboru:

  • co szczególnie monitorować?
  • jakie kryteria należy zastosować?

Obszar monitoringu obejmuje wszystkie kredyty. Monitoring dotyczy systematycznej obserwacji rozwoju lub zmian w czterech zakresach:[4]

  • przedsiębiorcy (personalna zdolność kredytowa);
  • firmy (ekonomiczna zdolność kredytowa);
  • warunków kredytowania;

Na podstawie analizy zmian w wymienionych obszarach otrzymuje się sygnały (wskaźniki) wczesnego ostrzegania, np. o przyczynach niewypłacalności klienta, zagrożeniach w sferze rynku, zasilaniu finansowym.

Tryb monitorowania kredytów powinien być dostosowany do typu i obszaru monitoringu oraz skali ryzyka kredytowego. Zazwyczaj wykorzystuje się dwa tryby monitoringu:

  1. Zindywidualizowany, dostosowany do klientów:
  • o znacznym zaangażowaniu kredytowym;
  • obciążonych dużym ryzykiem kredytowym;
  • wnioskujących w toku kredytowania o zmianę warunków kredytowania;
  • nie spłacających długu;
  • o pogarszającym się standingu finansowym.
  1. Automatyczny (rutynowy), przy zastosowaniu technik komputerowych dla pozostałych klientów, tj. o mniejszym zaangażowaniu kredytowym, ograniczonym ryzyku kredytowym, rzetelnie wywiązujących się z umów kredytowych. Dotyczy on wszystkich podmiotów gospodarczych prowadzących pełną księgowość handlową. Do celów monitoringu rutynowego program musi uwzględniać m.in. informacje dotyczące operacji na rachunku bieżącym: stanów na koniec okresu badań, przeciętnych sald, najniższych i najwyższych, przekroczeń debetowych w dniach, obrotów wekslowych, czekowych. Automatyczny (komputerowy) system wczesnego ostrzegania ma następujące zalety:[5]
  • zapewnia bardzo dobry przegląd rozwoju gospodarki kredytobiorcy, prowadzenia jego finansów (przegląd operacji na kontach);
  • tendencje w zakresie obrotów w relacji do przekroczeń sald debetowych stanowią podstawę weryfikacji ocen zdolności kredytowej;
  • pogłębia znajomość klienta, także tego – w opinii banku – bezproblemowego;
  • w przypadku pojawienia się błędnych symptomów stwarza sygnał do pogłębionego, zindywidualizowanego monitoringu klienta;
  • kierownictwo banku ma przegląd decyzji kredytowych swoich inspektorów, co daje podstawy do jakościowej oceny ich pracy.

Rutynowy tryb monitoringu, przebiegający na szczeblu inspektora kredytowego oddziału, powinien być realizowany w przedziale miesięcznym, dostosowanym do napływania informacji od klienta.

Niezależnie od trybu monitorowania, raz w roku inspektor przeprowadza osobistą rozmowę z klientem, połączoną z lustracją firmy. Coroczna rozmowa handlowa z klientem jest nieodłącznym elementem monitoringu i obejmuje:

  • omówienie bilansu i rachunku wyników;
  • analizę mocnych i słabych stron klienta;
  • przegląd stanu finansów (obroty na rachunkach, spłata długu).

Rozmowa z klientem zawiera aspekty rynkowe (funkcja doradcza) i aspekty monitorowania (funkcja informacyjno-kontrolna).

Usystematyzowanie i sformalizowanie procedury monitoringu kredytowego powinny umożliwić w miarę obiektywną i pełną ocenę obszarów ryzyka w zaangażowaniu kredytowym pojedynczego klienta oraz całego portfela kredytowego. Konieczne jest tu określenie zakresów odpowiedzialności i ich umiejscowienie organizacyjne. Chodzi o podział kompetencji monitoringowych między oddział i centralę, o określenie zasad współdziałania zespołów monitoringu wewnątrz centrali, a także o podział zadań i funkcji na różnych stanowiskach bankowych.

Model organizacji monitoringu większego banku, o rozbudowanej sieci oddziałów, musi uwzględniać zaangażowanie do tego celu różnych jednostek organizacyjnych i instancji decyzyjnych. Na szczeblu oddziałów są to: inspektor kredytowy, naczelnik (naczelnicy) wydziału (wydziałów), komisje kredytowe, dyrektor oddziału. Na szczeblu centrali są to odpowiednio: specjaliści lub zespół ds. monitoringu kredytowego określonego obszaru lub jednostki organizacyjnej, dyrektor departamentu kredytów, komitet kredytowy banku, dyrektor zarządu banku, zarząd banku.

Inspektor kredytowy odgrywa kluczową rolę w systemie monitoringu. Zajmuje on stanowisko bezpośredniego obserwatora zmieniających się, specyficznych dla danego kredytobiorcy zjawisk. Ich interpretacja wymaga utrzymania systematycznych, bieżących kontaktów z klientem w celu oceny jego sytuacji osobistej (zdolności personalnej) i ekonomiczno-finansowej (zdolności ekonomicznej). Oprócz informacji wymiernych (ilościowych), dotyczących np. intensywności rozliczeń, obrotów zadłużenia, dysponuje on bogatą jakościową i nie rejestrowaną informacją, pozyskiwaną poprzez osobiste obserwacje w kontaktach z klientem (rozmowy coroczne, negocjacje warunków umów, inspekcje itp.). Inspektor kredytowy występuje tu w podwójnej roli:

  • jako użytkownik komputerowego systemu wczesnego ostrzegania;
  • jako twórca systemu, dostarczający aktualnych, rzetelnych danych do bazy informacyjnej o kliencie i swoim portfelu.

Przeprowadza on okresowo monitoring w trybie automatycznym i zindywidualizowanym:

  • poszczególnych umów kredytowych obsługiwanego klienta (dotyczy to także kredytów przekraczających kompetencje kredytowe oddziału);
  • portfela cząstkowego obsługiwanych przez siebie klientów.

Comiesięczny przegląd poszczególnych umów kredytowych odbywa się pod kątem:[6]

  • aktualności dokumentów bilansowych, sald na rachunku bankowym, kredytowym; w celu zapobieżenia dezaktualizacji dane powinny być bieżąco gromadzone;
  • obserwacji rozwoju sytuacji kredytobiorcy pod kątem pojawiania się tzw. sygnałów wczesnego ostrzegania w zakresie czterech wymienionych wcześniej zakresów monitoringu (przedsiębiorca, firma, warunki kredytowania, zabezpieczenia kredytowe).

Bezwzględnie koniecznym wymogiem monitoringu na rym szczeblu decyzyjnym jest systematyczne sporządzanie syntetycznych, pisemnych notatek, pozostających w dokumentacji kredytobiorcy (kierunki zmian: poprawa, pogorszenie, przyczyny).

Zestawienie bieżąco monitorowanych umów kredytowych tworzy portfel kredytowy inspektora (portfel cząstkowy oddziału) i co miesiąc podlega przeglądowi przez kierownika wydziału kredytowego. Portfel cząstkowy inspektora musi odnotowywać zmiany pozytywne i negatywne w porównawczej perspektywie czasowej w zakresie:

  • oceny zdolności kredytowej klienta według metodyki przyjętej w danym banku;
  • klasyfikacji należności z tytułu udzielonych kredytów i gwarancji (normalne, poniżej standardu, wątpliwe, stracone lub według wewnętrznej klasyfikacji banku);
  • utworzonych rezerw celowych;
  • realnej wartości zabezpieczeń w relacji do stanu zadłużenia portfela.

Zatwierdzone portfele cząstkowe inspektorów kredytowych tworzą portfel kredytowy oddziału, który jest monitorowany na szczeblu centrali baku.

Komórka informatyczno-wspierająca w centrali systematyzuje raporty oceny portfeli oddziałów, tworząc portfel kredytowy banku.

Oprócz oddziału, jako bezpośredniego stanowiska obserwacji rynku oraz klienta, w procesie informacyjnym bardzo istotną rolę odgrywa wewnątrzbankowa wywiadownia gospodarcza w centrali. Pozyskiwane przez nią informacje pochodzą z zewnętrznych i różnorodnych źródeł oraz są przez nią przygotowywane, przetwarzane, kierowane do użytkowników i archiwizowane.

Wywiadownia zajmuje się zbieraniem i weryfikowaniem materiału informacyjnego dotyczącego działalności kredytowej, co pozwala na okresową ocenę zmian danych z firmy i ich interpretację z punktu widzenia kształtowania się wypłacalności kredytobiorcy. Gromadzenie informacji dokonywane jest w dwóch formach: niezależnie od zapytań ofertowych; stosownie do zapytań (np. odnośnie do oceny wypłacalności konkretnej firmy).

Dla systemu wczesnego ostrzegania podstawowe znaczenie ma pierwsza kategoria informacji. Wywiadownia korzysta w tym zakresie z następujących źródeł:[7]

  • komunikatów o niewypłacalności podmiotów gospodarczych;
  • zawiadomień o protestach weksli;
  • bankowych i handlowych systemów informacyjnych. Wszelkie informacje przydatne dla monitoringu kredytowego, zwłaszcza negatywne, są kierowane do oddziałów.

[1] Wł L. Jaworskiego i Z. Zawadzkiej (red), Bankowość. Podręcznik akademicki, Poltext, Warszawa, 2002, s. 676.

[2] Praca zbiór, pod red. L. Jaworskiego, Współczesny bank, Poltext, Warszawa 2000, s. 418

[3] Wł. L. Jaworskiego i Z. Zawadzkiej (red), Bankowość. Podręcznik akademicki, Poltext, Warszawa 2002, s. 678

[4] Praca zbiór, pod red. L. Jaworskiego, Współczesny bank, Poltext, Warszawa 2000, s. 420

[5] Praca zbiór, pod red. L. Jaworskiego, Współczesny bank, Poltext, Warszawa 2000, s. 422

[6] Praca zbiór, pod red. Wł. L. Jaworskiego i Z. Zawadzkiej, Bankowość. Podręcznik akademicki, Poltext, Warszawa 2002, s. 681

[7] Praca zbiór, pod red. L. Jaworskiego, Współczesny bank, Poltext, Warszawa 2000, s. 424

Operacje bankowe bierne

Operacje bierne polegają na gromadzeniu wkładów i lokat, emitowaniu papierów wartościowych i wykonywaniu czynności zmierzających do powiększenia sumy środków znajdujących się w dyspozycji banków. Źródłem środków gromadzonych w ramach biernych operacji banku mogą być:

* wkłady oszczędnościowe ludności,
* pieniądz transakcyjny i lokaty terminowe jednostek gospodarczych przechowywane na rachunkach bankowych,
* środki pieniężne sfery budżetowej, różnych instytucji i organizacji przechowywane na rachunkach bankowych,
* lokaty przyjmowane od innych banków,
* kredyt refinansowy zaciągany w banku centralnym (NBP).

Do operacji biernych można także zaliczyć emitowanie przez bank własnych obligacji i powiększenie kapitału przez emitowanie akcji. Bierną operacją w banku emisyjnym jest emitowanie znaków pieniężnych.

Operacja polegająca na zaciąganiu kredytu przez bank komercyjny jest z jego punktu widzenia operacją bierną. Operacja emitowania pieniądza gotówkowego, będąca operacją bierną banku centralnego, polega na zasilaniu banków komercyjnych znakami pieniężnymi w ciężar ich rachunków bieżących, a banki wypłacają gotówkę swoim klientom.

Rodzaje ryzyka bankowego

dwa podrozdziały pracy mgr

W literaturze przedmiotowej istnieje szereg różnorodnej klasyfikacji rodzajów ryzyka bankowego i nie ma dotychczas jednolitego ich podziału.

W pracy zbiorowej „Bankowość” pod redakcją W. L. Jaworskiego i Z. Zawadzkiej wśród ryzyk w działalności bankowej wyróżnione zostały[1]:

  • ryzyko w obszarze finansowym,
  • ryzyko w obszarze techniczno organizacyjnym (ryzyko operacyjne).

Ryzyka występujące w obszarze finansowym podzielono na dwie zasadnicze grupy:

  • ryzyko płynności,
  • ryzyko wyniku.

Ryzyko płynności to ryzyko przejściowej lub całkowitej utraty płynności przez bank. Występuje, gdy zagrożona jest zdolność banku do terminowego regulowania zobowiązań i poleceń klientów. Przyczyną wystąpienia braku płynności jest najczęściej skutek zakłóceń spowodowany, niespłaceniem w ustalonym terminie rat kredytu lub gwałtowne wycofanie przez deponentów lokat, przekraczające wysokość posiadanego kapitału własnego i rezerw, jak również możliwości zasilenia się kredytem w banku centralnym.

Ryzyko wyniku związane jest z niebezpieczeństwem nieosiągnięcia przez bank założonego wyniku.

Ryzyko w obszarze techniczno organizacyjnym tzw. operacyjne podzielono na: ryzyko o charakterze personalnym, ryzyko o charakterze organizacyjnym, ryzyko o charakterze rzeczowo-technicznym, ryzyka relacji ze środowiskiem biznesowym, ryzyka materialne i losowe. Zaliczane są tu m.in.: ryzyko z tytułu odpowiedzialności banku, ryzyko związane z obrotem płatniczym, ryzyko zniszczenia majątku banku na skutek klęsk żywiołowych lub kradzieży, ryzyko zakłóceń w systemie elektronicznego przetwarzania danych.

Do najważniejszych rodzajów ryzyka w polskich bankach, w obszarze finansowym należą[2]:

Ryzyko kredytowe jest najbardziej charakterystyczne dla banków, gdyż udzielanie kredytów należy do podstawowej ich działalności. Występuje wtedy, gdy kredytobiorca nie zwraca w ustalonym terminie przypadających spłat rat kredytów i odsetek, a nawet całe pożyczonej sumy.

Jednym z rodzajów ryzyka kredytowego jest tzw. ryzyko kraju, czyli obawa przed całkowitą lub częściową spłata zobowiązań przez dany kraj na skutek zmian w sytuacji politycznej i gospodarczej.

Ryzyko stopy procentowej (ryzyko zmiany stopy procentowej), czyli niebezpieczeństwo, że zmiany rynkowej stopy procentowej wpłyną negatywnie na sytuację finansową banku. Zmiany stopy procentowej mogą dotyczyć zarówno udzielonych kredytów jak i oprocentowania przyjmowanych depozytów. Mimo, iż każdy bank ustala stosowne wobec klientów stopy procentowe, to jego wpływ na poziom stopy jest ograniczony, gdyż o jej wysokości decyduje popyt i podaż na rynku pieniężnym i kapitałowym.

Ryzyko walutowe określane również jako ryzyko kursu walutowego czy ryzyko dewizowe. Występuje przy wykonywaniu operacji bankowych związanych z obsługą transakcji handlu zagranicznego. Podstawowym zagrożeniem w ramach tegoż ryzyka są wahania kursu walutowego, wywołujące zmiany w stanach aktywów i pasywów banku. Ujemna dla banku różnica kursowa, obniżająca wynik z działalności banku, powstaje wtedy, gdy w okresie kredytowania w walucie obcej spadnie kurs tej waluty. Odwrotnie a wiec w przypadku wzrostu kursu, bank zyska na dodatnie różnicy, natomiast straci kredytobiorca.

W literaturze przedmiotowej coraz częściej można się spotkać także z ryzykiem strategicznym. Jest to ryzyko mające wpływ na długookresową zdolność konkurencyjną banku, związane jest ze strukturą kapitału właścicielskiego akcjonariuszy banku i jego zarządu.

Wyróżnia się również ryzyko systemowe, a wiec niebezpieczeństwo przenoszenia się kryzysu finansowego z jednego kraju do drugiego, spowodowane rosnącą współzależnością systemów finansowych[3].

Zarządzanie ryzykiem bankowym

Na rynkach finansowych od połowy lat siedemdziesiątych, można zaobserwować stosunkowo duży, co do rozmiarów działalności banku wzrost zagrożenia ryzykiem. Zatem zasadne jest wprowadzenie skutecznego systemu zarządzanie ryzykiem. Proces ten polega na określeniu i realizacji optymalnej struktury czasowej i wartościowej przepływów finansowych w celu uzyskania określonego poziomu ryzyka. Niestety całego ryzyka nie da się wyeliminować. Wiąże się to z tym, że niektórych ryzyk nie da się przewidzieć lub całkowite ich ograniczenie jest zbyt kosztowne[4].

Breza zarządzanie ryzykiem bankowym definiuje jako: zarządzanie aktywami i pasywami banku, w którym dąży się do takiego ukształtowania struktury ilościowej i jakościowej źródeł towarzyszących obie strony bilansu bankowego, aby umożliwić osiągnięcie optymalnego wyniku finansowego.[5]

Zarządzanie ryzykiem bankowym obejmuje przedsięwzięcia mające na celu identyfikacje, mierzenie, sterowanie oraz kontrolę ryzyka działalności bankowej, które z kolei mają za zadanie minimalizację i zabezpieczenie przed skutkami ryzyka.

Zarządzanie ryzykiem powinno mieć charakter planowi i celowy tzn. działania w tym kierunku powinny być systematyczne, długofalowe i kompleksowe. Może również mieć charakter instytucjonalny (odnoszący się do grupy osób czy szczebla organizacyjnego podejmowania decyzji) i funkcjonalny ((odnoszący się do zbioru zadań, które powinny być zrealizowane dla osiągnięcia celu)[6].

Zawadzka w zarządzaniu ryzykiem wyróżnia trzy podstawowe etapy:

  • identyfikacja i kwantyfikacja ryzyka,
  • sterowanie ryzykiem,
  • kontrola podejmowanych przedsięwzięć („Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 607).

Identyfikacja ma charakter informacyjny i prognostyczny, określa jakimi ryzykami zagrożony jest w danym momencie bank.

Kwantyfikacja, czyli pomiar ryzyka za pomocą różnych metod. Jest to zależne od rodzaju i wielkości ryzyka. Stosuje się różne metody pomiaru, od prostych do bardziej skomplikowanych modeli ekonometrycznych.

Do oceny ryzyka kredytowego można zastosować m.in. metody punktowe, credit scoring, analizę dyskryminacyjną. Do szacunków wielkości stopy procentowej wykorzystuje się m.in. metodę luki, durację czy analizę elastyczności. Zarządzanie innymi ryzykami sprowadza się do metod rozbudowanymi modelami ekonometrycznymi jak miary zmienności np. odchylenie standardowe, miary możliwości, litery greckie np. delta gama itd[7].

Istotnym elementem przy analizie ryzyka jest odróżnienie czy jest to ryzyko pojedynczej transakcji czy chodzi o ryzyko łączne.

Łączne ryzyko określane jest przez wielkość poszczególnych pojedynczych zagrożeń, prawdopodobieństwo ich wystąpienia i stopień wzajemnej zależności między nimi. Im mniejsza jest wzajemna dodatnia zależność między nimi, tym mniejsze jest łączne ryzyko dla banku.

W zarządzaniu ryzykiem, ważnym etapem jest również sterowanie ryzykiem, a wiec podejmowanie przedsięwzięć mających na celu ograniczenie ryzyka do założonych dopuszczalnych rozmiarów. Po krótce, sterowanie ryzykiem polega na zabezpieczeniu przed skutkami ryzyka.

W etapie tym bank może przyjąć postawę aktywną lub pasywną.

Pasywna strategia przeciwdziałania ryzyku jest określana, jako przedsięwzięcia oddziałujące na skutki, a więc mające na celu zmniejszenie negatywnego wpływu nie spodziewanych strat na pozycje banku. Odmiana postawy pasywnej polega na zwiększaniu kapitału, rezerw, oraz przynależności do systemów ubezpieczania wkładów.

Aktywna strategia przeciwdziałania ryzyku to przedsięwzięcia oddziałujące na przyczyny występowania ryzyka czyli mające na celu ograniczanie wielkości ryzyka. W ramach jej można podejmować następujące rodzaje przedsięwzięć[8]:

  • unikanie ryzyka przez brak angażowania się w transakcje, przy których ryzyko wydaje się szczególnie duże,
  • zmniejszanie wielkości ryzyka,
  • przenoszenie ryzyka na inne podmioty,
  • dywersyfikacje ryzyka, zwiększającą prawdopodobieństwo, że ryzyka w określonych obszarach działalności zostaną wyrównane dodatkowymi szansami w innych obszarach,
  • hedging, polegający na utworzeniu do otwartej pozycji, pozycji przeciwstawnej, tak aby między kształtowaniem się nich występowała negatywna korelacja.

Kolejnym, ostatnim i jednym z najważniejszych etapów składowych zarządzania ryzykiem jest kontrola. Ma ona na celu badanie efektywności podejmowanych przedsięwzięć w zakresie ograniczania ryzyka. Powinna obejmować[9]:

  • ocenę metod analizy z punktu widzenia ich dokładności i aktualności,
  • ocenę zastosowanych instrumentów sterowania z punktu widzenia poniesionych kosztów i osiągniętych korzyści,
  • ocenę organizacyjnego wprowadzania przedsięwzięć, a także stopnia centralizacji i decentralizacji w tym zakresie,
  • ocenę stopnia integracji z systemem rachunkowości i systemem informatycznym,
  • ocenę przejrzystości systemu dla osób podejmujących decyzje.

Metody kontroli ryzyka dzielimy na: fizyczne (obejmują wszystkie operacje stosowane w celu zmniejszania strat), finansowe (obejmują samodzielne zarządzanie ryzykiem przez dany podmiot).

Elementami składowymi sprawnie działającego systemu zarządzania ryzykiem są: założenia systemu, procedur; system organizacji zarządzania ryzykiem; metody pomiaru ryzyka; struktury raportowania do zarządu; struktury limitów.

Proces zarządzania ryzykiem powinien mieć charakter ciągły i kompleksowy. Do najważniejszych błędów popełnianych w tym procesie należą:

  • brak kontroli, nieograniczone zaufanie wobec pracowników;
  • umieszczenie jednostki kontrolnej w tym samym departamencie, gdzie znajduje się jednostka operacyjna oraz finansowanie ich z tego samego budżetu;
  • brak jednolitego i niezależnego systemu przetwarzania i gromadzenia danych;
  • nadmierne zaufanie do używanych modeli matematycznych;
  • zbyt niska ranga komórki zarządzającej ryzykiem.

[1] Zofia Zawadzka, Ryzyko bankowe, w: pracy zbior. pod red. Władysława L. Jaworskiego i Zofii Zawadzkiej, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 598.

[2] Zofia Zawadzka, Ryzyko bankowe, w: pracy zbior. pod red. Władysława L. Jaworskiego i Zofii Zawadzkiej, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 601.

[3] Zofia Zawadzka, Ryzyko bankowe, w: pracy zbior. pod red. Władysława L. Jaworskiego i Zofii Zawadzkiej, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 603.

[4] http://www.ryzyko.finansowe.prv.pl.

[5] S. Breza, „Zarządzanie ryzykiem bankowym, ZBP, Warszawa 1992, s. 13.

[6] Red. naukowy Wiesława Przybylska-Kapuścińska, Istota ryzyka i zarządzanie ryzykiem w banku komercyjnym, w: pracy pod red. naukową Wiesławy Przybylskiej-Kapuścińskiej „Zarządzanie ryzykiem i płynnością banku komercyjnego”, Poznań 2001, s. 19.

[7] Zofia Zawadzka, Ryzyko bankowe, w: pracy zbior. pod red. Władysława L. Jaworskiego i Zofii Zawadzkiej, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 609.

[8] Zofia Zawadzka, Ryzyko bankowe, w: pracy zbior. pod red. Władysława L. Jaworskiego i Zofii Zawadzkiej, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 610.

[9] Zofia Zawadzka, Ryzyko bankowe, w: pracy zbior. pod red. Władysława L. Jaworskiego i Zofii Zawadzkiej, „Bankowość. Podręcznik akademicki”, Poltext, Warszawa 2001, s. 610.

Zakończenie pracy mgr

Ryzyko jest nieodłącznie związane z działalnością banku, podobnie jak każdej innej firmy. Można jedynie wpłynąć na jego poziom przez aktywne nim zarządzanie.

Banki zapobiegają nadmiernemu ryzyku kredytowemu, odpowiednio formułując warunki umowy, przeprowadzając dokładną ocenę klientów i w konsekwencji albo decydują się na ponoszenie ryzyka, albo go unikają rezygnując z finansowania. Najczęściej banki dodatkowo zabezpieczają się, przenosząc ryzyko lub jego część na inny podmiot, przyjmując jako zabezpieczenie transakcji gwarancję innego banku, poręczenie dobrze prosperującej firmy, poręczenie osoby trzeciej lub przenoszą część ryzyka na firmę ubezpieczeniową, żądając ubezpieczenia transakcji.

W działalności bankowej nie można uniknąć ryzyka, gdyż w momencie podejmowania decyzji nie dysponuje się pełną informacją i nie zawsze można trafnie przewidzieć dalszy rozwój wydarzeń.

Banki starają się minimalizować ryzyko, weryfikując wiarygodność kredytową i wypłacalność klientów, aby wykluczyć sytuację, kiedy bank podpisuje umowę i udostępnia środki klientowi mało wiarygodnemu już w momencie podpisywania umowy, lub takiemu, którego utrata wypłacalności jest wielce prawdopodobna.

W ostatnich latach banki komercyjne doskonaliły procedury i narzędzia zarządzania ryzykiem kredytowym m.in. przez zmianę modelu ratingu wewnętrznego klientów korporacyjnych, wzmacnianie i usprawnianie procesu monitorowania kondycji kredytobiorców. Dla obniżenia poziomu ryzyka m. in. zaostrzono procedury udzielania kredytów detalicznych oraz wprowadzono zmiany parametrów i zasad funkcjonowania wszystkich produktów kredytowych adresowanych do klientów detalicznych.

Kredyty były i mogą być nadal aktywem generującym najwyższe dochody pod warunkiem, że będą spłacane w całości i w wyznaczonym terminie. Nie wystarczy odzyskanie pieniędzy w ogóle, bank zarządzający płynnością – wszystkimi składnikami aktywów i pasywów – jest zainteresowany terminowymi spłatami należności. Pieniądze w banku nie mogą leżeć na nie oprocentowanych rachunkach, każda ta sytuacja to nie tylko brak zysku – to ewidentna strata.

W objętych badaniem bankach funkcjonują różne systemy oceny zdolności kredytowej podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Głównym powodem stosowania odmiennych modeli szacowania ryzyka kredytowego jest zakres wiarygodnych i zweryfikowanych informacji ekonomiczno-finansowych, które można pozyskać od podmiotów funkcjonujących na podstawie pełnej księgowości (ksiąg handlowych) oraz podmiotów stosujących uproszczoną rachunkowość (kart podatkowych, zryczałtowanych form opodatkowania, ksiąg przychodów i rozchodów).

Stosownie do doświadczeń banków zachodnioeuropejskich także polskie banki w ocenie zdolności kredytowej stosują rating. Pozwala to na jednolitość ocen, stwarza możliwości wyboru kredytobiorców zaliczanych do grupy ryzyka akceptowanego przez bank, a zarazem jest to wygodny instrument szybkiego monitoringu kredytowego.

Tworzenie rezerw celowych przez banki

Jednym z elementów systemu ograniczania ryzyka jest tworzenie rezerw celowych na należności bankowe obciążone ryzykiem kredytowym. Praktycznie w każdym systemie bankowym funkcjonują rozwiązania obligujące banki komercyjne do równoważenia ryzyka oraz zagrożenia spłaty przez dłużnika wierzytelności bankowych adekwatnymi rezerwami, które zwykle mają następujące formy:[1]

  • rezerw ogólnych,
  • rezerw celowych.

Pierwszy typ rezerw tworzony jest zwykle na nie zidentyfikowane ryzyka w działalności banku, przy czym ich gromadzenie nie musi mieć trybu obligatoryjnego. Biorąc jednak pod uwagę zakres i intensywność zagrożeń w normalnej działalności banku, ich funkcjonowanie jest bez wątpienia pożądane, ponieważ skutecznie chronią interes deponentów oraz utrwalaj ą zaufanie do wypłacalności banku.

Rezerwy celowe są natomiast istotnym elementem systemu ewidencji księgowej, w której zgodnie z zasadą ostrożnej wyceny chodzi o uchwycenie najbardziej zbliżonej do realnej wartości aktywu, jakim jest należność kredytowa. Najważniejszym komponentem tej wyceny jest klasyfikacja należności stosownie do ich wymiaru nominalnego skorygowanego o ryzyko ich zwrotu bankowi. Sam sposób klasyfikacji należności, odpowiednio do ciążącego na nich ryzyka, oraz skala tworzonych rezerw celowych, które w sposób pośredni lub bezpośredni są pokrywane z wypracowanego przez bank zysku, nie są jednolicie uregulowane w systemach bankowych. Banki w krajach o ustabilizowanej gospodarce są w dużej mierze autonomiczne pod tym względem, stosując własną politykę dywersyfikacji portfela kredytowego pod kątem klasyfikacji jego jakości oraz amortyzowania prawdopodobnych strat z tytułu niewypłacalności dłużników. Konstruowanie systemu rezerw celowych mających pokrywać ewentualne straty banków w pozostałych krajach jest zwykle traktowane przez nadzór bankowy jako regulacja obligatoryjna z dodatkowymi elementami uniwersalnego, jednolicie interpretowanego algorytmu klasyfikowania należności kredytowych. Przykładem mogą być tu regulacje obowiązujące w tym zakresie w Polsce.

Szacując ryzyko kredytowe na drodze klasyfikowania należności kredytowych (z wyłączeniem należności od skarbu państwa oraz od osób prywatnych na cele nie związane z działalnością gospodarczą), banki wykorzystują dwa niezależne kryteria (wystąpienie określonej sytuacji obliguje bank do zakwalifikowania należności do odpowiedniej klasy):

  • terminowość regulowania kapitału lub odsetek,
  • sytuacje ekonomiczno-finansową dłużnika.

Pierwsze kryterium ma charakter stricte wymierny – jest to kryterium czasu, a ściślej biorąc opóźnień w regulowaniu należności bankowych. Drugie kryterium, mimo pewnych rygorów ze strony nadzoru bankowego, może być stosowane z pewną dozą uznaniowości. Każdy, bank stosuje w tym względzie własną procedurę szacowania ryzyka.

Ocena sytuacji ekonomiczno-fmansowej jest dokonywana za pośrednictwem mierników:

– ilościowych (rentowność, zyskowność kapitału, płynność finansowa, sprawność zarządzania),

– jakościowych (jakość zarządzania, uzależnienie od rynku, zależność od dostawców/odbiorców, dotacji rządowych, zamówień rządowych).

Od 1 stycznia 2002 r., zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Finansów z dnia 10 grudnia 2001 roku., banki tworzą rezerwy na ryzyko związane z ich działalnością, w odniesieniu do ekspozycji kredytowych zaklasyfikowanych do:

1) kategorii „normalne” – w zakresie pożyczek i kredytów konsumpcyjnych,

2) kategorii „pod obserwacją”,

3) grupy „zagrożone” – w tym do kategorii „poniżej standardu”, „wątpliwe”, lub „stracone”.

Obowiązek tworzenia rezerw celowych nie dotyczy niewykorzystanych kwot kredytów w przypadku, gdy postanowienia umowy kredytowej:

– gwarantują bankowi swobodę w podjęciu decyzji o uruchomieniu środków w ramach każdej kolejnej transzy, lub

– uzależniają uruchomienie środków w ramach każdej kolejnej transzy od terminowej obsługi już wykorzystanej części i nie budzącej obaw sytuacji ekonomiczno-finansowej dłużnika, w przypadku gdy wymagane jest stosowanie tego kryterium, lub

– uzależniają uruchomienie środków w ramach każdej kolejnej transzy od złożenia zabezpieczeń, umożliwiających pomniejszenie podstawy tworzenia rezerw celowych o kwotę odpowiadającą uruchamianej transzy.

Podstawę tworzenia rezerw celowych na ryzyko związane z ekspozycjami kredytowymi, zakwalifikowanymi ,do kategorii „pod obserwacją” lub grupy „zagrożone” można pomniejszyć o wartość zabezpieczeń umożliwiających prezentację ekspozycji kredytowej jako ekspozycji kredytowej z zabezpieczonym albo ograniczonym ryzykiem.

Kwota, o którą można pomniejszyć podstawę tworzenia rezerw celowych, w przypadku zabezpieczeń w postaci:

1) hipoteki – nie może być wyższa niż wysokość dokonanego wpisu do księgi wieczystej oraz:

– 50% wartości ustalonej na podstawie wyceny rzeczoznawcy -pomniejszonej o powstałe wcześniej obciążenia, jeżeli nie uwzględnia tego wycena rzeczoznawcy, lub

– 60% bankowo-hipotecznej wartości nieruchomości, ustalonej przy odpowiednim zastosowaniu art. 22 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o listach zastawnych i bankach hipotecznych[2],

2) przeniesienia prawa własności rzeczy ruchomej – nie może być wyższa niż 50% wartości sprzedaży netto danej rzeczy ruchomej i 50% pierwotnej wysokości zabezpieczanej kwoty,

3) przeniesienia prawa własności papierów wartościowych, z wyjątkiem emitowanych przez Skarb Państwa, Narodowy Bank Polski, banki centralne lub rządy krajów będących członkiem Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju oraz inne banki – nie może być wyższa niż 50% ich wartości godziwej,

4) zastawu na statku morskim lub powietrznym – nie może być wyższa niż 50% wyceny rzeczoznawcy i 50% pierwotnej wysokości zabezpieczanej kwoty,

5) zastawu rejestrowego na prawach z papierów wartościowych, o których mowa w pkt 3 – nie może być wyższa niż 50% ich wartości godziwej,

6) zastawu rejestrowego na rzeczy ruchomej – nie może być wyższa niż 50% wartości sprzedaży netto danej rzeczy ruchomej i 50% pierwotnej wysokości zabezpieczanej kwoty.

Rezerwy celowe na ryzyko związane z ekspozycjami kredytowymi, stanowiącymi należności z tytułu pożyczek i kredytów konsumpcyjnych, tworzy się w wysokości co najmniej wymaganego poziomu rezerw, stanowiącego 1,5% podstawy tworzenia rezerw celowych.

Rezerwy celowe na ryzyko związane z ekspozycjami kredytowymi tworzy się na podstawie indywidualnej oceny ryzyka obciążającego daną ekspozycję, jednak w wysokości co najmniej wymaganego poziomu rezerw, stanowiącego:

1) 1,5% podstawy tworzenia rezerw celowych – w przypadku kategorii „pod obserwacją”,

2) 20% podstawy tworzenia rezerw celowych – w przypadku kategorii „poniżej standardu”,

3) 50% podstawy tworzenia rezerw celowych – w przypadku kategorii „wątpliwe”,

4) 100% podstawy tworzenia rezerw celowych – w przypadku kategorii „stracone”.

Rezerwy celowe tworzy się, aktualizuje co do wysokości oraz rozwiązuje najpóźniej w ostatnim dniu miesiąca kończącego kwartał, w którym dokonano przeglądu i klasyfikacji.


[1] Praca zbiór, pod red. J. Głuchowskiego i J. Szambelańczyka, Bankowość. Podręcznik dla studentów, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej, Poznań 1999, s. 392

[2] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997r. o listach zastawnych i bankach hipotecznych (Dz. U. Nr 140, póz. 940).

Prawne formy zabezpieczenia kredytu

Każdy kredyt udzielony przez bank jest obciążony ryzykiem jego niezwrócenia. Podejmując działania zmierzające do minimalizacji ryzyka kredytowego, banki udzielają kredytów tylko klientom posiadającym zdolność kredytową. Podstawą zabezpieczenia interesów banku jest dobra sytuacja ekonomiczno-finansowa kredytobiorcy, jednakże nawet przy najlepszych metodach oceny klienta trudno jest przewidzieć, czy sytuacja ta nie ulegnie pogorszeniu. Nawet solidna firma o dobrych fundamentach i wysokiej zdolności płatniczej może w wyniku splotu różnorodnych czynników, zwłaszcza w obliczu niestabilnych warunków gospodarowania, utracić zdolność płatniczą. Jest to dla banku wystarczający argument do żądania od kredytobiorców dodatkowych zabezpieczeń, będących instrumentem zaspokojenia roszczeń, w przypadku utraty zdolności klienta do spłaty kredytu. Zabezpieczenia służą bankom do odzyskania przyznanych kredytobiorcom środków pieniężnych wraz z odsetkami w przypadku zaprzestania spłat kredytu.[1]

Zabezpieczenia można podzielić na mające charakter materialny lub prawny. Zabezpieczenie materialne polega na przekazaniu bankowi w zamian za uzyskany kredyt ekwiwalentnej sumy pieniężnej lub innych praw majątkowych. Zabezpieczeniem tym jest posiadany przez kredytobiorcę majątek, którego łatwe upłynnienie zapewnia bankowi możliwość szybkiego wycofania udzielonego kredytu. Zabezpieczenie może mieć formą kaucji, blokady środków pieniężnych na rachunkach bankowych, przewłaszczenia rzeczy ruchomych. W przypadku tych zabezpieczeń ryzyko kredytowe nie zostaje przeniesione na osobę trzecią, a na określone wartości materialne będące w posiadaniu kredytobiorcy.

Zabezpieczenie prawne ma natomiast na celu uzyskanie przez bank możliwości ściągnięcia swoich wierzytelności od osób trzecich (np. poręczycieli) lub zapewnienie bankowi uprzywilejowanej pozycji w stosunku do innych wierzycieli przy dochodzeniu roszczeń z majątku kredytobiorcy (np. poręczenie wekslowe, poręczenie według prawa cywilnego, przelew wierzytelności, hipoteka, zastaw).

Najbardziej znanym podziałem prawnych zabezpieczeń kredytów, jest wyodrębnienie dwóch rozłącznych grup: osobistych i rzeczowych. Zabezpieczenie osobiste charakteryzuje się odpowiedzialnością osobistą (cywilną) osoby dającej zabezpieczenie, a więc całym jej majątkiem. Natomiast zabezpieczenie rzeczowe ogranicza odpowiedzialność osoby dającej zabezpieczenie do poszczególnych składników jej majątku. Podział ten opiera się wyłącznie na kryterium przedmiotowym (przedmiotu odpowiedzialności dłużnika).

Do zabezpieczeń osobistych należą:

1) poręczenie według prawa cywilnego,[2]

2) weksel własny in blanco,[3]

3) poręczenie wekslowe (awal),

4) gwarancja bankowa,[4]

5) przelew wierzytelności na zabezpieczenie,

6) przystąpienie do długu kredytowego,

7) pełnomocnictwo,

8) ubezpieczenie kredytu.

Do zabezpieczeń rzeczowych należą:

1) zastaw ogólny,

2) zastaw rejestrowy,[5]

3) zastaw na prawach według Kodeksu cywilnego,

4) przewłaszczenie na zabezpieczenie,

5) kaucja,

6) blokada środków na rachunku bankowym,[6]

7) hipoteka.

Bank może stosować kilka form zabezpieczenia jednocześnie, a jeżeli część kredytu została już spłacona, może zwolnić niektóre z nich, jeśli pozostałe zabezpieczają jego interes. Realna wartość zabezpieczenia przewyższa z reguły wysokość kredytu, gdyż wartość ta ulega wahaniom, musi również pokrywać koszty egzekucji.

Formę zabezpieczenia ustala się podczas negocjacji między bankiem i kredytobiorcą, a do najważniejszych czynników branych pod uwagę przez bank należą:

  • rodzaj i wysokość kredytu;
  • termin i sposób spłaty;
  • znajomość kredytobiorcy (dotyczy to głównie przedsiębiorstw) i określenie stopnia jego rzetelności;
  • sytuacja ekonomiczno-finansowa klienta i związane z nią ryzyko;
  • status prawny kredytobiorcy;
  • cechy danego zabezpieczenia, możliwość jego realnej kontroli oraz dochodzenia roszczeń w odniesieniu do określonej jego formy;
  • wielkość zabezpieczeń i różnorodność ich form;
  • przewidywany nakład pracy banku oraz koszt zabezpieczenia,
  • możliwość uwzględnienia danego rodzaju zabezpieczenia przy tworzeniu rezerw celowych;
  • zobowiązania finansowe kredytobiorcy.

Przyjęcie zabezpieczenia od kredytobiorcy wcale nie gwarantuje, że dzięki niemu cała kwota kredytu wraz z odsetkami i prowizją zostanie odzyskana. Nie ma, bowiem „zabezpieczeń idealnych”, jednak literatura wyróżnia cechy, którymi powinno charakteryzować się dobre zabezpieczenie:

  • płynność zabezpieczenia, czyli łatwość zbycia na wolnym rynku;
  • stosunkowo prosta konstrukcja prawna;
  • fakt zarejestrowania w przypadku zabezpieczeń rzeczowych;
  • wartość i łatwość wyceny;
  • zewnętrzny charakter zabezpieczenia; oznacza to, że zabezpieczenie dostarczane jest przez osobę trzecią, przez co jego wartość staje się niezależna od losów kredytobiorcy;
  • łatwe do obciążenia i niezbyt kosztowne.

Moment ustanowienia zabezpieczeń powinien być dostosowany do terminu podpisania umowy. Może być ono ustanowione przed udzieleniem, a także w czasie korzystania z kredytu, gdy jego spłata, według oceny banku, jest zagrożona z istotnych powodów, np. utraty majątku kredytobiorcy.

Zabezpieczenie może być ustanowione zarówno przez kredytobiorcę, jak i przez osobę trzecią. W przypadku ustanowienia kilku form zabezpieczenia jednocześnie, o kolejności i zakresie realizacji poszczególnych zabezpieczeń decyduje bank (wierzyciel).


[1] Grzywacz J., Podstawy bankowości, Difin, Warszawa 2002, s. 132

[2] Funkcjonowanie poręczenia, przelewu wierzytelności przystąpienia do długu, pełnomocnictwa, zastawu ogólnego, zastawu na prawach i hipoteki uregulowana została w przepisach Ustawy z dnia 23 kwietnia Kodeks Cywilny, Dz. U. Nr 16, póz. 93 z późn. zmianami.

[3] Weksel własny in blanco i poręczenie wekslowe funkcjonują w praktyce gospodarczej zgodnie z ustawą z dnia 28 kwietnia 1936 roku Prawo wekslowe, Dz. U. Nr 37, póz. 282.

[4] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 roku Prawo bankowe, Dz. U. Nr 140, póz. 939.

[5] Zabezpieczenie to uregulowane jest ustawą z dnia 6 grudnia 1996 roku o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Dz. U. Nr 149, póz. 703 z późn. zmianami.

[6] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 roku Prawo bankowe, Dz. U. Nr 140, póz. 939.

Pojęcie i przyczyny występowania ryzyka bankowego

Interpretacja ryzyka bankowego w literaturze przedmiotu jest bardzo niejednorodna, istnieją różne definicje tegoż pojęcia. Zanim będzie ono scharakteryzowane, najpierw przybliżone zostanie ogólne znaczenie terminu „ryzyko”.

Słowo „ryzyko” pochodzi od starowłoskiego risicare – „odważyć się”. W słowniku wyrazów obcych pod hasłem „ryzyko” można znaleźć wyjaśnienie, że jest to możliwość zysków lub strat towarzysząca jakiejś czynności, niebezpieczna próba, odważenie się na jakiś niebezpieczny krok, niebezpieczne przedsięwzięcie. W tym samym źródle podano, że słowo „ryzykować” oznacza odważać się na jakiś niebezpieczny krok, próbować pomimo niepewności.[1]

A.H. Willet jako pierwszy dostrzegł różnicę pomiędzy ryzykiem a niepewnością, stwierdzając, iż ryzyko jest zjawiskiem obiektywnym, skorelowanym z subiektywną niepewnością wystąpienia niepożądanego zdarzenia[2].

Rozważania na temat istoty ryzyka w naukowej publicystyce ekonomicznej dają się jednak sprowadzić do dwóch głównych nurtów. Pierwszy z nich związany jest z teorią podejmowanych decyzji, która kładzie nacisk na niepewność przyszłości w odniesieniu do przyczyn. Drugi nurt związany jest z teorią zarządzania ryzykiem i akcentuje związek z możliwością chybienia celu w odniesieniu do działania.[3]

Nurt pierwszy wywodzi się od F. H. Knighta. Proponowane przez niego przyczynowe ujecie ryzyka nawiązuje do możliwości przyporządkowania pojawieniu się pewnych zdarzeń rozkładu prawdopodobieństwa. Jego zdaniem ryzyko następuje wówczas, gdy wynik danego działania lub decyzji może być określony za pomocą jednego z trzech rodzajów prawdopodobieństwa: matematycznego, statystycznego i szacunkowego. Gdy dla określenia wyniku danego działania lub decyzji nie można natomiast użyć żadnego rodzaju prawdopodobieństwa, mamy do czynienia z niepewnością.

J. Pfeffer w tymże nurcie zdefiniował ryzyko jako kombinacje hazardu, które jest mierzone prawdopodobieństwem; zaś niepewność jest mierzona przez poziom wiary.

Drugi nurt związany z teorią zarządzania ryzykiem skupia w działaniu skutki ryzyka ujmując je jako możliwość negatywnego chybienia celu, ale również, związaną z tym szansę jako możliwość pozytywnego chybienia celu. Pojęcie ryzyka interpretowane jest na podstawie wyobrażenia o tym, co ma nastąpić, przez co zdeterminowany jest stosunek ryzyka-szansy. Możliwość bezpośrednio i pośrednio wymierną, negatywnego chybienia celu ujmowana jest jako zagrożenie (niebezpieczeństwo). W celu rozróżnienia sytuacji określającej możliwość chybienia celu od sytuacji określającej możliwość negatywnego chybienia celu stosuje się niekiedy terminy: ryzyka spekulatywnego i ryzyka czystego.

Powyższe nurty nie są względem siebie rozłączne. Stanowi o tym wspólny element niepewności postrzeganej jako zagrożenie, niebezpieczeństwo możliwe w przyszłości. W ujęciu obydwu nurtów ryzyko definiuje się jako:

  • niebezpieczeństwo błędnych rozwiązań,
  • niebezpieczeństwo niepowodzeń działania,
  • niebezpieczeństwo negatywnego odchylenia od celu[4].

W. Przybylska-Kapuścińska określa ryzyko z punktu widzenia przyczyn jako pierwotne zaś rozpatrywane od strony skutków jako wtórne.

Z. Zawadzka w swej publikacji pisze, iż w działalności ekonomicznej nie można uniknąć ryzyka, gdyż w momencie podejmowania decyzji nie dysponuje się pełną informacją a nie zawsze trafnie można przewidzieć dalszy rozwój wydarzeń.

Rozmiary ryzyka występujące w działalności bankowej są zależne od wielu czynników wzajemnie na siebie oddziaływujących, niezależnych od działa banku. Do takich czynników zewnętrznych Z. Zawadzka zalicza[5]: czynniki ogólnogospodarcze (np. polityka gospodarcza państwa, zadłużenie budżetu, stopa inflacji, polityka banku centralnego), czynniki społeczne (np. skłonności klientów do oszczędzania), czynniki polityczne (zjednoczenie Niemiec), czynniki demograficzne (stopa bezrobocia) oraz czynniki techniczne (postęp w zakresie informatyki). Zwiększanie się ryzyka w działalności bankowej i niepewność na międzynarodowych rynkach finansowych, powodują też tendencje na międzynarodowych rynkach finansowych występujące od połowy lat siedemdziesiątych. Autorka wymienia tu:

  • liberalizację (celowe znoszenie przez władze ograniczeń w funkcjonowaniu rynków finansowych, która rozszerzyła działalność banków i innych instytucji finansowych, także z zagranicy),
  • integrację ekonomiczna gospodarek (wynika z dążeń do integracji i międzynarodowego podziału pracy również w sektorze finansowym),
  • postęp techniczny (rozwój informatyki, telekomunikacji),
  • globalizację rynków finansowych (polega na integracji narodowych i międzynarodowych rynków finansowych),
  • sekuryzację (zabezpieczenie należności papierami wartościowymi),
  • zmianę struktury klientów banku,
  • rozwój nowych rodzajów transakcji banku.

Powyższe tendencje są powodem zwiększonej niestabilności światowego systemu finansowego, który staje się coraz bardziej wrażliwy na kryzysy. Wskazują one na ciągły wzrost niepewności na rynkach finansowych.


[1] Z. Znaniecki, „Ryzyko kredytowe banku i możliwości jego ograniczania”, Poznań 1993, s. 58.

[2] Red. naukowy Wiesława Przybylska-Kapuścińska, Istota ryzyka i zarządzanie ryzykiem w banku komercyjnym, w „Zarządzanie ryzykiem i płynnością banku komercyjnego”, Poznań 2001, s. 6.

[3] G. Borys, „Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku”, PWN, Warszawa-Wrocław 1996, s. 12.

[4] Wiesława Przybylska-Kapuścińska, Istota ryzyka i zarządzanie ryzykiem w banku komercyjnym, w: pracy zbiorowej pod red. naukową Wiesławy Przybylskiej-Kapuścińskiej „Zarządzanie ryzykiem i płynnością banku komercyjnego”, Poznań 2001, s. 8.

[5] Z. Zawadzka, „Zarządzanie ryzykiem w banku komercyjnym”, Warszawa 1996, s. 10.