Archiwum kategorii: Prace magisterskie

Prace magisterskie z bankowości

Polskie banki w PRL

Już na początku lat pięćdziesiątych NBP wyraźnie ewoluował w kierunku koncepcji monobanku, która zakładała wypełnianie wszystkich funkcji przez jeden bank. Na podstawie uchwały Prezydium Rządu nr 506 z dnia 1 lipca 1953 r., NBP przejął od Banku Rolnego kredytowanie i kontrolę działalności eksploatacyjnej rolnictwa i leśnictwa. Bank Rolny utworzono w 1948 r. w miejsce reaktywowanego w 1945 r. Państwowego Banku Rolnego, za którego pośrednictwem państwo finansowało reformę rolną, udzielało pomocy na odbudowę zniszczonych gospodarstw oraz na akcję osiedleńczą na Ziemiach Zachodnich. Z kolei głównym zadaniem Banku Rolnego stało się kredytowanie oraz kontrola finansowa inwestycji i produkcji w gospodarce rolnej i leśnej oraz w przemyśle drzewnym.

Proces zwiększania roli i zakresu działania NBP kontynuowany był pod koniec lat pięćdziesiątych. Ustawa z 12 grudnia 1958 r. o Narodowym Banku Polskim otworzyła    drogę do przejęcia kredytowania działalności inwestycyjnej.

Ukoronowaniem tego procesu stało się przejęcie w 1970 r. przez NBP zadań powołanego do życia jeszcze w 1948 r. Banku Inwestycyjnego, który zajmował się finansowaniem inwestycji w gospodarce uspołecznionej, z wyjątkiem rolnictwa i leśnictwa. Likwidacja tego banku przyczyniła się do dalszej centralizacji systemu bankowego w Polsce. NBP stał się bankiem uniwersalnym, kredytującym zarówno działalność bieżącą, jak i inwestycyjną. Został wyposażony również w funkcję koordynacyjno – kontrolną w stosunku do innych banków. U podstaw takich rozwiązań legło przyjęcie założenia, że konkurencja między bankami jest rzeczą szkodliwą. Uznano, że do realizacji celów gospodarki socjalistycznej potrzebne było tylko kilka banków. Stopniowo więc zaczęto łączyć banki, aż zmniejszono ich liczbę do czterech.[1]

Proces koncentracji systemu bankowego był kontynuowany w latach siedemdziesiątych. W 1975 r. Powszechną Kasę Oszczędności włączono do NBP, który tą drogą przejął również gromadzenie oszczędności ludności.[2] W ten sposób NBP stał się typowym bankiem centralnym w scentralizowanej gospodarce socjalistycznej, pełniącym nie tylko wszystkie funkcje bankowe, lecz również organu kontroli finansowej przedsiębiorstw. Przeprowadzona w 1975 r. dalsza koncentracja systemu bankowego miała również na celu podporządkowanie państwowych i spółdzielczych instytucji oszczędnościowych bankom państwowym. Obok wchłonięcia PKO przez NBP, powołano na miejsce Banku Rolnego – Bank Gospodarki Żywnościowej (BGŻ), do finansowania i kredytowania całości gospodarki żywnościowej. Zmiany przeprowadzone w 1975 r. polegały na:

  • utworzeniu banku państwowo – spółdzielczego – BGŻ, stanowiącego centralę dla banków spółdzielczych;
  • likwidacji Centralnego Związku Spółdzielni Oszczędnościowo – Pożyczkowych;
  • likwidacji Powszechnej Kasy Oszczędności i włączeniu aparatu tej instytucji do NBP.

Banki spółdzielcze zachowały spółdzielczy charakter m.in. poprzez utrzymanie ich organów samorządowych, takich jak: wojewódzkie i krajowe zjazdy delegatów banków spółdzielczych oraz wojewódzkie Rady Banku i Rady Banku przy centrali BGŻ. Funkcję Zarządu Centralnego Związku Spółdzielni Oszczędnościowo -Pożyczkowych zaczęły pełnić centralne i wojewódzkie ogniwa BGŻ. Pewnych zmian dokonano również w trybie powoływania dyrektora banku spółdzielczego. Był on powoływany przez prezesa BGŻ, po zasięgnięciu jedynie opinii społecznego Zarządu Spółdzielni. W ten sposób dążono do wzmocnienia realizacji centralnie ustalonej polityki pieniężno – kredytowej banków spółdzielczych.[3] Przeprowadzone w 1975 r. reformy zmieniły charakter działalności banków spółdzielczych, co wiązało się głównie z dostosowaniem się banków spółdzielczych do nowego układu administracyjnego kraju (gminy), z rozszerzeniem zakresu działalności banków spółdzielczych (przyjęcie kredytów długoterminowych z Banku Rolnego), z przekształceniem banków spółdzielczych w podstawowe ogniwa organizacji BGŻ oraz ze ścisłym powiązaniem banków spółdzielczych z gminnymi radami narodowymi, zwłaszcza w zakresie sporządzania i realizacji planów rozwoju gmin, a także w charakterze stałego doradcy w dziedzinie kształtowania się sytuacji pieniężnej w gminie.

[1] Por. Z. Dobosiewicz, Podstawy bankowości, Warszawa 1997, s. 18.

[2] Por. Ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. Prawo bankowe, Dz. U. nr 20, poz. 108.

[3] Por. E. Drabowski, W. Jaworski, W. Krzyżkiewicz, Bankowość, Warszawa 1988, s. 136.

Konsolidacja polskiego systemu bankowego

We wrześniu 1996 r. została zawiązana grupa bankowa pod nazwą Grupa Pekao S.A., skupiająca Bank Polska Kasa Opieki S.A., jako bank dominujący oraz Bank Depozytowo – Kredytowy S.A. w Lublinie, Pomorski Bank Kredytowy S.A. z siedzibą w Szczecinie, Powszechny Bank Gospodarczy S.A. w Łodzi jako banki zależne. Celem zawarcia umowy o zawiązaniu grupy bankowej było zwiększenie możliwości rozwojowych banków. Banki te miały prowadzić uzgodnioną politykę finansową i operacyjną. Umowa została zawarta na czas nieokreślony. W 1997 r. udział Grupy w rynku wynosił 21%, podczas gdy PKO bp – 19%, a Banku Handlowego – 7%.

przejmowało całość akcji mniejszych banków, ale jednocześnie pozostawiało im prawie nieograniczoną swobodę operacyjnego działania. Stąd też jeden z publicystów ekonomicznych uznał, że „była to rzeczywiście dość dziwna formuła”.[1] Sytuacja ta uległa zmianie po utworzeniu nowego rządu, któremu jak zauważył tenże publicysta „to bankowe połączenie na pół gwizdka wyraźnie jednak nie spodobało się”. Aktualny rząd na początku 1998 r. doszedł do wniosku o konieczności zmiany umowy z 1996 r. i utworzeniu jednego banku. Wymieniono zarząd Banku Pekao S.A., którego zadaniem stała się teraz zamiana grupy w jeden bank. Wywołało to protesty pozostałych banków wchodzących w skład Grupy. Poprzedni rząd, tworząc Grupę Pekao S.A. w 1996 r. pozostawił wolna rękę czterem prezesom, co do sposobu konsolidacji banków, którymi kierują. Zapisy umowy konsolidacyjnej gwarantowały bankom w Łodzi, Szczecinie i Lublinie znaczną autonomię. Obecny rząd uznał, że było to złe rozwiązanie. Banki nie dość, że nie współpracowały ze sobą tak, jak oczekiwano, to nawet w niektórych dziedzinach konkurowały np. zakładały odrębne firmy leasingowe. Przedsięwzięcia podjęte przez rząd na wiosnę 1998 r. wywołały jednak liczne protesty pracowników trzech pozostałych banków, którzy wyszli nawet na ulicę, aby zademonstrować swe niezadowolenie. Szczególnie aktywna była tu Łódź.[2] Odwołany prezes łódzkiego PBG S.A. Andrzej Szukalski w swych wystąpieniach podkreślał, że protestowali nie tylko bankowcy. Fuzja banków wywołała bowiem zaniepokojenie łódzkich biznesmenów i polityków. Z oświadczeniami wystąpiło siedmiu łódzkich posłów z głównych opcji politycznych -AWS, SLD i UW. Ich zdaniem nagła decyzja o fuzji uderza dotkliwie w interesy gospodarcze regionu łódzkiego i to w przeddzień reformy administracyjnej Polski.[3]

Od 1 stycznia 1999 r. Grupa Pekao S.A. rozpoczęła działalność jako jeden bank.[4] Dotychczasowe procesy konsolidacyjne w polskim sektorze bankowym, poza kilkoma wyjątkami, polegały na przejmowaniu banków w złej sytuacji finansowej przez inne banki. Z reguły przejmujące banki mogły liczyć na pomoc finansową Bankowego Funduszu Gwarancyjnego i NBP. W dodatku programy naprawczerealizowane w niektórych z przejmowanych banków były wspierane zwolnieniem ich z rezerwy obowiązkowej, co oznaczało niższy koszty pozyskania depozytów. Do dziś zniknęło ze sceny około 40 prywatnych banków. Przetrwało tylko kilka, akumulując kapitał i przejmując banki słabsze. Rekordzistą w przejmowaniu innych banków okazał się Kredyt Bank PBI, którego grupa powstała z połączenia 9 banków komercyjnych, jednego spółdzielczego, jednego w fazie organizacji i jednego przedsiębiorstwa bankowego.[5]

Powszechnie uważa się, że przed przystąpieniem do Unii Europejskiej, Polska powinna sprywatyzować swój sektor bankowy. Temu procesowi będzie musiała towarzyszyć konsolidacja, ponieważ polskie banki są za małe, aby sprostać europejskiej konkurencji.[6] Jak do tej pory proces konsolidacji doprowadził do utworzenia tylko jednej grupy kapitałowej: do Banku Pekao S.A. przyłączono trzy inne, średniej wielkości banki, będące spółkami Skarbu Państwa. W tej sytuacji rację ma Witold Gadomski twierdząc, że ustawa konsolidacyjna z 1996 r. wyczerpała swe możliwości, co nie znaczy, że na polskim rynku nie dokonuje się w dalszym ciągu proces łączenia mniejszych banków w większe organizmy. „Konsolidacja – pisze W. Gadomski – zawsze wywołuje emocje wynikające choćby z faktu, że jej naturalną konsekwencją jest zwolnienie części pracowników, w tym członków kierownictwa. Jest jednak nieunikniona. W Polsce nie ma miejsca na funkcjonowanie ponad setki małych, słabych banków. Życie samo odpowiedziało na pytanie, czy konsolidować odgórnie czy poprzez mechanizmy rynkowe. Ta druga forma okazała się bardziej efektywna. Póki jednak w rękach państwa pozostaje połowa kapitałów banków, proces konsolidacji nie jest pozbawiony politycznego kontekstu. W naszych warunkach konsolidacja jest bowiem ściśle powiązana z prywatyzacją”.[7] Rok 1999 r. zapowiada się jako rok konsolidacji polskiego sektora bankowego. Kredyt Bank PBI SA nabył sieć placówek upadłego AGROBANK-u SA i wniósł je do PROSPER BANK-u SA.

Bank Współpracy Regionalnej S.A. włączył do swojej sieci 5 placówek BWR Banku Secesyjnego S.A. (jego akcje zamierza sprzedać), dzięki czemu zwiększyła się wartość jego aktywów i sieć placówek. Zarząd Banku Energetyki S.A. poinformował, że dokonał wyboru Banku Inicjatyw Społeczno – Ekonomicznych SA na swego strategicznego inwestora. Dodajmy, że Kredyt Bank PBI SA nabył pakiet akcji Banku Ochrony Środowiska SA, a BRE Bank SA i Deutsche Bank AG – pakiety akcji BIG Bank GDAŃSKI SA.

[1] P. Tarnowski, Cztery w jednym. Pekao S.A. połyka inne banki, „Polityka” 1998, nr 16.

[2] Por. Pekao S.A. Zlikwiduje i połączy, „Gazeta Wyborcza”, 10 kwietnia 1998 r.

[3] Por. Grupa Pekao S.A. Ludzki żal bankowca, „Gazeta Wyborcza”, 28 kwietnia 1998 r.

[4] Por. P. Zielewski, Pekao S.A. – wiele hałasu o nic. Rozczarowanie po połączeniu banków, „Puls biznesu”, 7 stycznia 1999 r.

[5] Por. W. Grzegorczyk, Banki. Plany po staremu, „Rzeczpospolita”, 13 maja 1999 r.

[6] Por. Otoczenie wymusza zmiany. Seminarium o prywatyzacji i konsolidacji sektora, „Rzeczpospolita”, 4 lutego 1999 r.

[7] W. Gadomski, Banki – druga terapia, „Gazeta Wyborcza”, 14 października 1998 r.

Inne instytucje polskiego systemu bankowego

W procesie kształtowania się nowego systemu bankowego w Polsce powstało[1] kilka instytucji, których celem stało się ułatwienie jego funkcjonowania.   Jedną z nich jest Krajowa Izba Rozliczeniowa (KIR). Do 1993 r. funkcje centralnej instytucji rozliczeniowej pełnił Narodowy Bank Polski. Było to sprzeczne z funkcjami banku centralnego w gospodarce rynkowej. Powstanie KIR umożliwiło zdecentralizowanie rozrachunków międzybankowych. Uczestnikami rozrachunków za pośrednictwem KIR mogą być banki, które posiadają w NBP rachunki bieżące. Obecnie większość dużych i średnich banków jest zrzeszona w KIR i realizuje przez nią rozliczenia międzybankowe. Inne banki mogą przeprowadzać takie rozliczenia korzystając z pośrednictwa banków będących członkami tego systemu. Organizacja KIR jest dwustopniowa i tworzy ją:

  • centrala KIR,
  • bankowe regionalne izby rozrachunkowe (BRIR).[2]

Podstawowe czynności wykonują BRIR, których działało 17 w 1993 roku. Do poszczególnych BRIR są terytorialnie przypisane oddziały różnych banków, dla których BRIR prowadzą punkty przyjęć dokumentów rozliczeniowych oraz przewożą dokumenty rozliczeniowe między oddziałami banków. BRIR rejestrują należności i zobowiązania uczestników izby z ich regionu, wynikające z przekazanych im dokumentów rozliczeniowych przez oddziały operacyjne różnych banków. Zbiorcze dane o należnościach i zobowiązaniach oddziałów należących do poszczególnych banków BRIR przekazują do centrali KIR. Ostateczny rozrachunek przeprowadza centrala KIR, kompensując wzajemne zobowiązania i należności pomiędzy bankami -uczestnikami KIR. O wyniku kompensaty centrala KIR powiadamia centrale poszczególnych banków i wydaje NBP zlecenie dokonania odpowiednich księgowań na ich rachunkach bieżących. Rozrachunki bankowe w KIR są przeprowadzane w każdym dniu roboczym, z wyjątkiem sobót. Równocześnie z przyjęciem dokumentów przez BRIR następuje komputerowa rejestracja wzajemnych wierzytelności, a zapis izba regionalna teletransmituje do centrali KIR, gdzie następuje końcowy rozrachunek przy użyciu komputerów. W 1994 r. z usług KIR korzystało około 1200 oddziałów[3] operacyjnych różnych banków.

Bardzo duże znaczenie dla nowego polskiego systemu bankowego ma Bankowy Fundusz Gwarancyjny. Powołano go z dniem 17 lutego 1995 r. na mocy[4] ustawy z 14 grudnia 1994 r. Do momentu wejścia w życie tej ustawy na gruncie ustawy – Prawo bankowe obowiązywał szczególny system odpowiedzialności Skarbu Państwa za niektóre zobowiązania banków. Banki polskie były wówczas podzielone na dwie grupy. Do pierwszej należały uprzywilejowane banki państwowe i spółdzielcze, a do grupy drugiej pozostałe banki, w tym także niektóre banki spółdzielcze i należące do przedsiębiorstw państwowych. Skarb Państwa odpowiadał za zobowiązania z tytułu wkładów oszczędnościowych zgromadzonych w enumeratywnie określonych bankach. Bankami posiadającymi w tym okresie gwarancje Skarbu Państwa były: Bank Gospodarstwa Krajowego, Powszechna Kasa Oszczędności BP, Bank Handlowy S.A. w Warszawie, Bank Polska Kasa Opieki S.A., dziewięć banków wyodrębnionych z NBP, Bank Gospodarki Żywnościowej oraz banki spółdzielcze powstałe przed dniem 10 lutego 1989 r. Odpowiedzialność Skarbu Państwa wobec banków zaliczonych do grupy pierwszej obejmowała zarówno pełną kwotę wkładu, jak i należne odsetki. Przesłankę powstania odpowiedzialności Skarbu Państwa stanowił fakt niewypłacalności banku objętego systemem gwarancji. Ponieważ uprzywilejowane banki pierwszej grupy miały wkłady gwarantowane przez państwo deponenci nie obawiali się upadku takiego banku i bez wahania lokowali w nim pieniądze. W tej sytuacji banki drugiej grupy były bowiem uznawane za bardziej ryzykowne. Jak zauważają naukowcy brak takiego zaufania podkreślało wydzielenie przez niektóre gazety tych banków gruba kreską w publikowanych tabelach, co odczytywano jako ostrzeżenie dla deponentów. Sytuacja ta oczywiście w szczególnym stopniu utrudniała rozwój banków prywatnych.[5]

Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym w zasadniczy sposób zmieniła zakres i charakter ochrony bankowych depozytów pieniężnych. Zgodnie z tą ustawą środki pieniężne zgromadzone na wszelkiego typu rachunkach we wszystkich bankach objęte zostały systemem obligatoryjnych gwarancji poprzez Fundusz, tworzony głównie z obowiązkowych corocznych wpłat wszystkich banków. Nadzór nad działalnością Funduszu sprawuje Minister Finansów w oparciu o kryterium legalności i zgodności ze statutem. Art. 4, ust. 1 ustawy określa, że do zadań Funduszu w zakresie funkcjonowania systemów obowiązkowego i umownego gwarantowania zgromadzonych środków pieniężnych należy:

  1. określanie na dany rok wysokości środków wyodrębnionych przez podmioty objęte systemem gwarantowania, w związku z obowiązkiem tworzenia funduszu ochrony środków gwarantowanych,
  2. wykonywanie obowiązków wynikających z gwarantowania środków pieniężnych na zasadach określonych w ustawie,
  3. gromadzenie i analizowanie informacji o podmiotach objętych systemem gwarantowania,
  4. nadzór nad umownym systemem gwarantowania środków pieniężnych.

Ustawa stwierdza, że do zadań Funduszu w zakresie udzielania pomocy podmiotom objętym systemem gwarantowania należy:

  1. udzielanie zwrotnej pomocy finansowej w przypadku powstania sytuacji zagrożenia wypłacalności bądź na nabycie akcji lub udziałów banków,
  2. nabywanie wierzytelności banków znajdujących się w sytuacji zagrożenia wypłacalności,
  3. kontrola nad prawidłowością wykorzystania pomocy,
  4. określanie wysokości obowiązujących opłat rocznych wnoszonych przez podmioty objęte systemem gwarantowania na rzecz Funduszu,
  5. kontrola realizacji postępowania mającego na celu uzdrowienie gospodarki podmiotu objętego systemem gwarantowania, w sytuacjach określonych w ustawie.

Organami Bankowego Funduszu Gwarancyjnego są: Rada Funduszu i Zarząd Funduszu. Rada Funduszu składa się z przewodniczącego oraz 9 członków, posiadających odpowiednie wykształcenie wyższe i doświadczenie zawodowe. Przewodniczącego Rady Funduszu powołuje Prezes Rady Ministrów na uzgodniony wniosek Ministra Finansów i Prezesa NBP, po zaopiniowaniu przez właściwą komisję sejmową. Po trzech członków Rady Funduszu powołuje i odwołuje – Minister Finansów, Prezes NBP i Związek Banków Polskich. Natomiast Zarząd Funduszuskłada się z 5 członków, w tym z prezesa i jego zastępcy. Jego kadencja trwa 3 lata. Zarząd Funduszu kieruje Funduszem i reprezentuje go na zewnątrz.

Podmioty objęte systemem gwarantowania wnoszą na rzecz Funduszu obowiązkowe opłaty roczne w wysokości iloczynów:

  1. stawki nie przekraczającej 0,4% i sumy aktywów bilansowych oraz gwarancji i poręczeń ważonych ryzykiem,
  2. stawki nie przekraczającej 0,2% i sumy ważonych ryzykiem pozostałych zobowiązań pozabilansowych, z wyłączeniem linii kredytów przyrzeczonych, dla których stawka wynosi 0; przez kredyty przyrzeczone rozumie się wynikającą z umowy kwotę zobowiązania do udzielenia kredytu, pomniejszoną o kwotę jego wykorzystania.

[1] Por. Z. Dobosiewicz, Nowy polski system bankowy, cyt. wyd., s. 30 i nast.

[2] Por. Z. Krzyżkiewicz, Podręcznik do nauki bankowości, cyt. wyd., s. 182.

[3] Tamże.

[4] Por. Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, Dz. U. 1995, nr 4, poz. 18.

[5] Por. Z. Dobosiewicz, Nowy polski system bankowy, cyt. wyd., s. 31.

Rola Narodowego Banku Polskiego w systemie bankowym

System bankowy określa prawo bankowe, które w szerokim znaczeniu jest zbiorem norm prawnych, ujętych w kilku ustawach oraz licznych aktach wykonawczych, regulujących działalność banków. W wąskim znaczeniu prawo bankowe jest podstawową ustawą określającą działalność i organizację banków krajowych. Obok niej także ustawa o Narodowym Banku Polskim reguluje nie tylko jego działalność, ale także działalność pozostałych banków. Łącznie tworzą one podstawę polskiego systemu bankowego[1].

Analizując rozwój bankowości w ostatnich kilkunastu latach Zbigniew Dobosiewicz jeszcze w 1994 roku doszedł do wniosku, że przekształcenia jakie nastąpiły w latach 1986 – 1994, doprowadziły do ukształtowania się nowego polskiego systemu bankowego[2]. Jednocześnie podkreślał on, że proces ten nie jest jeszcze zakończony, ale już funkcjonują jego najważniejsze elementy składowe. Jego zdaniem nowy polski system bankowy składa się z trzech zasadniczych części:

  1. Narodowego Banku Polskiego, który obok naturalnych funkcji banku centralnego pełni też funkcję nadzoru bankowego,
  2. banków komercyjnych, wśród których wyraźnie wyodrębnić można banki kontrolowane przez kapitały zagraniczne,
  3. stopniowo kształtującego się złożonego systemu banków spółdzielczych.

Z. Dobosiewicz uważa, że z czasem polski system bankowy zostanie wzmocniony o instytucje innych typów, w tym – banki komunalne i kasy oszczędnościowo -kredytowe. W Polsce tego typu banki aktywnie działały przed wojną, odgrywają one także dużą rolę w systemach bankowych wielu krajów. Wymaga to jednak wprowadzenia wielu zmian w prawie bankowym.

Bardziej rozwiniętą strukturę nowego systemu bankowego w naszym kraju przedstawiła Alina Majchrzycka – Guzowska. Jej zdaniem w 1998 roku w skład polskiego systemu bankowego wchodziły następujące banki[3]:

  • Narodowy Bank Polski jako bank centralny;
  • Powszechna Kasa Oszczędności – bank państwowy o zasięgu ogólnokrajowym; Bank Gospodarstwa Krajowego;
  • kredytowe banki komercyjne i akcyjne bez ograniczenia podmiotowego i terytorialnego zakresu działania (m.in. dziewięć banków komercyjnych powstałych z przekształcenia oddziałów NBP, Bank Handlowy w Warszawie S.A. oraz Bank Polska Kasa Opieki S.A.);
  • banki spółdzielcze – działające na zasadach komercyjnych zrzeszone w bankach regionalnych zorganizowanych w formie spółek akcyjnych (dla większości banków regionalnych Bankiem Krajowym jest Bank Gospodarki Żywnościowej, zorganizowany w formie spółki akcyjnej);
  • wyspecjalizowane banki w formie spółek akcyjnych do obsługi określonych przedsięwzięć;
  • inne banki np. banki komunalne;
  • banki tworzone przez osoby zagraniczne lub z udziałem osób zagranicznych;
  • banki prywatne.

Odejście od modelu monobanku i wprowadzenie ustawami z 1989 r. dwuszczeblowego systemu bankowego, charakterystycznego dla gospodarki rynkowej, musiało oczywiście doprowadzić do zmiany funkcji i roli Narodowego Banku Polskiego w kształtującym się nowym systemie bankowym[4]. Ukoronowaniem tych tendencji stało się przyjęcie 29 sierpnia 1997 r. nowej ustawy o Narodowym Banku Polskim[5]. Przyjmując nowa ustawę o NBP ustawodawca wyszedł z założenia, że zadania stojące obecnie przed gospodarką polską są innej natury niż były w chwili stworzenia ustawy o NBP z dnia 31 stycznia 1989 r. Wówczas najważniejszymi zadaniami było upowszechnienie reguł rynkowych, wprowadzenie silnego pieniądza oraz stworzenie silnego sektora bankowego. Obecnie w art. 3, ust. 1 uznano, że „podstawowym celem działalności NBP jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej Rządu, o ile nie ogranicza to podstawowego celu NBP.” Natomiast w ustawie z 31 stycznia 1989 r. w art. 5 ust. 1 stwierdzono, że: „Działalność NBP ma na celu w szczególności umacnianie pieniądza polskiego”. Odejście w nowej ustawie o NBP od zapisu o umacnianiu polskiego pieniądza spotkało się z krytyką. Uznano, ze jest on przedwczesny, ponieważ by mówić o utrzymaniu stabilnego poziomu cen, musi on najpierw zostać osiągnięty, gdy tymczasem poziom inflacji jest ciągle dość znaczny[6].

W myśl ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Narodowy Bank Polski jest bankiem centralnym Rzeczypospolitej Polskiej. NBP posiada osobowość prawną i prawo używania pieczęci z godłem państwowym. NBP nie podlega wpisowi do rejestru przedsiębiorstw państwowych, prowadzi działalność na terenie całej Polski, a jego siedzibą jest Warszawa. NBP przysługuje wyłączne prawo emitowania znaków pieniężnych Rzeczypospolitej Polskiej, może być członkiem międzynarodowych instytucji finansowych i bankowych. Obok utrzymania stabilnego poziomu cen art. 3, ust. 2 podkreśla, że do zadań NBP należy także:

  1. organizowanie rozliczeń pieniężnych,
  2. prowadzenie gospodarki rezerwami dewizowymi,
  3. prowadzenie działalności dewizowej w granicach określonych ustawami,
  4. prowadzenie bankowej obsługi budżetu państwa,
  5. regulowanie płynności banków oraz ich refinansowanie,
  6. kształtowanie warunków niezbędnych dla rozwoju systemu bankowego,
  7. opracowywanie sprawozdawczego bilansu płatniczego oraz bilansów należności i zobowiązań zagranicznych państwa,
  8. wykonywanie innych zadań określonych ustawami.

Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. uregulowała sposób zarządzania bankiem centralnym. I tak w myśl art. 6 organami NBP są:

  1. Prezes NBP,
  2. Rada Polityki Pieniężnej,
  3. Zarząd NBP.

Art. 9 ustawy precyzuje, że Prezesa NBP powołuje Sejm na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na okres 6 lat. Ta sama osoba nie może być Prezesem NBP dłużej niż przez dwie kolejne kadencje. Prezes NBP obejmuje obowiązki po złożeniu wobec Sejmu przysięgi. Jej treść precyzuje art. 9, ust. 3. Ustawa określa również precyzyjnie kiedy wygasa kadencja Prezesa NBP i kiedy może nastąpić jego odwołanie. Art.   11 stwierdza, że Prezes NBP jest przełożonym wszystkich pracowników NBP, przewodniczy Radzie Polityki Pieniężnej, Zarządowi NBP, Komisji Nadzoru Bankowego oraz reprezentuje NBP na zewnątrz. Prezes NBP reprezentuje interesy Rzeczypospolitej Polskiej w międzynarodowych instytucjach bankowych oraz, o ile Rada Ministrów nie postanowi inaczej, w międzynarodowych instytucjach finansowych. Art. 22 stanowi, że Prezes NBP może uczestniczyć w posiedzeniach Sejmu i Rady Ministrów. Z kolei art. 23, ust. 1 ustawy stwierdza, że Prezes NBP w imieniu Rady Polityki Pieniężnej:

  1. przedstawia Sejmowi i Radzie Ministrów:
  • kwartalne informacje o bilansie płatniczym,
  • roczne bilanse należności i zobowiązań zagranicznych państwa,
  1. przekazuje Radzie Ministrów i Ministrowi Finansów projekty założeń polityki pieniężnej, opinie w sprawie projektu ustawy budżetowej, prognozy bilansu płatniczego oraz ustalenia Rady,
  2. opracowuje okresowe informacje o wpłatach (wypłatach) z zysku.

—-

[1] Por. Z. Krzyżkiewicz, Podręcznik do nauki bankowości, cyt. wyd., s. 38.

[2] Por. Z. Dobosiewicz, Nowy polski system bankowy, cyt. wyd., s. 28 – 29.

[3] Por. A. Majchrzycka – Guzowska, Finanse i prawo finansowe, cyt. wyd., s. 276 – 277.

[4] Por. H. Gronkiewicz – Waltz, Ewolucja pozycji banku centralnego w świetle zmian w prawie bankowym, „Państwo i prawo” 1990, nr 6, s. 37 i nast.

[5] Por. Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim, Dz. U. nr 140, poz. 938.

[6] Por. A. Majchrzycka – Guzowska, Finanse i prawo finansowe, cyt. wyd., s. 279.

System bankowy w Polsce

Przemiany gospodarcze i polityczne dokonujące się w Polsce od końca lat osiemdziesiątych doprowadziły do gruntownych przeobrażeń polskiego systemu bankowego. Ukazanie ich zasięgu, tempa i wyników stało się głównym zadaniem prezentowanej pracy. Autor wyszedł z założenia, że proces kształtowania się nowego systemu bankowego w naszym kraju nie został jeszcze zakończony, choć dokonano już tu wielu zmian o ogromnym i przełomowym znaczeniu. Sprawiły one, że polski system bankowy stał się systemem typowym dla gospodarki rynkowej. Inspiracją do napisania tej pracy stały się moje zainteresowania zawodowe. Z racji charakteru swej pracy, najpierw w oddziale, potem w Centrali Banku Pekao S.A., a obecnie w Centrali BRE Banku (dawny Bank Rozwoju Eksportu), stykam się na co dzień ze skomplikowanymi problemami i procesami transformacji polskiego systemu bankowego. Podjęcie tematyki przemian w bankowości, wraz z odchodzeniem od gospodarki scentralizowanej i przechodzeniem do gospodarki rynkowej, pozwoliło mi lepiej zrozumieć procesy, które obserwuję w swej pracy bankowej. W ten sposób uzyskałem ich teoretyczne uzasadnienie i wyjaśnienie.

Prezentowana praca składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale pierwszym podjąłem próbę ukazania kształtowania się systemu bankowego na ziemiach polskich. Punktem wyjściowym moich rozważań było stwierdzenie, że systemy bankowe ukształtowały się w różnych krajach zależnie od tradycji i rozwiązań prawnych. Różnorodność banków i instytucji finansowych, ich struktura oraz zakres i sposób działania nadają specyficzny charakter systemom bankowym poszczególnych państw. Starałem się w miarę szczegółowo ukazać zalążki polskiego systemu bankowego, a następnie przejść do omówienia sytuacji banków w okresie porozbiorowym. Próbowałem również uchwycić różnice w warunkach funkcjonowania i roli banków w poszczególnych zaborach. Rozdział ten kończą rozważania na temat systemu bankowego Polski międzywojennej. Ambicją moją było wyjście tu poza podstawowe fakty historyczne z reguły prezentowane dość ogólnikowo w większości opracowań o polskim systemie bankowym. Szczególnie pomocne okazały się tu bogate zbiory biblioteki w Centrali Banku Pekao S.A.

Rozdział II podejmuje próbę ukazania ewolucji polskiego systemu bankowego po II wojnie światowej. Po omówieniu ograniczonej roli banków w gospodarce socjalistycznej przeszedłem do scharakteryzowania przemian polskiego systemu bankowego w latach osiemdziesiątych. Przypomniałem, że pierwsze próby dostosowania działalności systemu bankowego do deklarowanej przez ówczesne władze chęci uwzględniania zasad gospodarki rynkowej, podjęto jeszcze na początku 1982 r. Zmiany te miały jednak ograniczony charakter i odbywały się etapami. W sferze bankowości były to przede wszystkim nieśmiałe próby odejścia od koncepcji monobanku.

Rozdział III przedstawia organizację nowego systemu bankowego w Polsce. Rozpoczyna się od omówienia elementów i funkcji systemu bankowego. Ponieważ system bankowy danego kraju określa prawo bankowe, wiele miejsca zajmuje tu charakterystyka nowego prawa bankowego w Polsce, omówienie procesu jego tworzenia i towarzyszące mu zmiany organizacyjne. W rozdziale tym rozwinięte zostały niektóre wątki zasygnalizowane jedynie w rozdziale poprzednim. Wiele tendencji rozwojowych ujawniło się teraz z całą mocą, tak było na przykład z ewolucją polskiego systemu bankowego od monobanku do dwustopniowego systemu bankowego. Zasadniczej zmianie w nowej rzeczywistości uległa rola Narodowego Banku Polskiego. Scharakteryzowano tu również zadania nadzoru bankowego oraz omówiono inne instytucje polskiego systemu bankowego, takie jak: Krajowa Izba Rozliczeniowa, Bankowy Fundusz Gwarancyjny i Związek Banków Polskich.

Rozdział IV analizuje kierunki rozwoju polskiego systemu bankowego w latach dziewięćdziesiątych. Rozpoczyna się od ukazania programu restrukturyzacji gospodarki i na tym tle omawia kwestie restrukturyzacji sektora bankowego. Kluczowym elementem restrukturyzacji stała się prywatyzacja. Dokonujące się po 1989 r. szybkie zmiany gospodarki doprowadziły również do szybkiego wprowadzania nowych rozwiązań w bankowości. Ważnym krokiem było tu przekształcenie 9 banków komercyjnych, wydzielonych kiedyś ze struktury NBP, w jednoosobowe spółki akcyjne Skarbu Państwa i poddanie ich dalszej prywatyzacji. O tym, że prywatyzacja banków nie jest procesem łatwym najlepiej świadczą, co ukazałem, losy prywatyzacji Banku Pekao S.A. Od początku przemian pojawiły się również kontrowersje co do tego, czy najpierw należy banki prywatyzować, czy też konsolidować. Okazało się, że zarówno proces prywatyzacji sektora bankowego, jak i jego konsolidacji jest zadaniem trudnym, wywołującym wiele dyskusji. Starałem się również pokazać, że inną kwestią sporną, która pojawiła się w ostatnich latach wraz z postępami prywatyzacji polskich banków stała się kwestia udziału kapitału zagranicznego w tym procesie. Zaczęto teraz zwracać uwagę na to, że aktywność kapitału obcego w bankowości nie stanowi remedium na powstałe trudności i nie gwarantuje automatycznego zwiększenia funkcjonalności i sprawności systemu bankowego. W rozdziale tym wiele miejsca poświęciłem problemom rozwoju banków komercyjnych i spółdzielczych oraz kwestiom związanym z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej w kontekście dostosowań polskiego systemu bankowego do obowiązujących tam standardów.

Literatura na temat polskiego systemu bankowego jest niezwykle obszerna. Dotyczy to zarówno aspektu historycznego, jak i kształtu współczesnych przemian. Zdaję sobie sprawę, ze wykorzystałem jedynie niektóre prace o fundamentalnym znaczeniu. Część z nich znacznie się już zdezaktualizowała. Dotyczy to zwłaszcza prac podejmujących kwestie prawne funkcjonowania systemu bankowego w Polsce. Przemiany w tej materii są niezwykle dynamiczne, stąd też starałem się śledzić liczne doniesienia prasowe na temat przemian w polskim systemie bankowym. W znacznym stopniu wzbogaciły one wiedzę o tempie i kierunkach przemian naszej bankowości. Ich lektura uzmysławia, że przemiany są w pełnym toku i każdy dzień przynosi nowe informacje, dokumentuje dynamikę zmian w polskiej bankowości. Istotną kwestią stała się także analiza licznych aktów prawnych regulujących działalność sektora bankowego. W prezentowanej pracy zastosowałem metodę problemowo -chronologiczną. Starałem się analizowane problemy ukazać w procesie ich historycznej ewolucji. Nie stroniłem również od ukazania kontekstu społecznego, gospodarczego i politycznego przemian dokonujących się w polskim systemie bankowym.

Działalność BPH S.A.

Bank Przemysłowo- Handlowy S.A. jest jednym z największych banków w Polsce . Dysponuje siecią ponad 244 placówek na terenie 16 województw.

W rozliczeniach międzynarodowych współpracuje z ponad tysiącem banków zagranicznych zlokalizowanych w głównych światowych centrach przemysłowo – handlowych. Jest również członkiem międzynarodowego systemu bankowych transferów pieniężnych SWIFT. BPH uczestniczy także w krajowych i zagranicznych transakcjach na rynkach pieniężnych wykorzystując międzynarodową łączność komputerową Reuters.

Działalność Banku Przemysłowo-Handlowego S.A. obejmuje w szczególności:

  • ü  otwieranie i prowadzenie rachunków bankowych,
  • ü  prowadzenie rozliczeń pieniężnych krajowych i zagranicznych,
  • ü  udzielanie i zaciąganie kredytów oraz pożyczek pieniężnych ,
  • ü  dokonywanie oraz przyjmowanie lokat w kraju i za granicą,
  • ü  wykonywanie operacji na międzynarodowym rynku walutowym,
  • ü  świadczenie usług w zakresie doradztwa ekonomicznego i finansowego,
  • ü  inne czynności dokonywane na podstawie ustawy prawo bankowe.

Najnowszą usługą BPH S.A. jest usługa WAP , pozwalająca na zarządzanie środkami zgromadzonymi na koncie BPH Sezam za pomocą telefonu komórkowego wyposażonego w WAP.

Inną nowoczesną usługą jest BPH SMS , która pozwala na obsługiwanie swego konta poprzez sms. Bank wprowadził również system bankowości internetowej tzw. SBI BPH Sez@m zapewniając w ten sposób nowoczesny dostęp do konta BPH Sezam poprzez Internet.

Powyższe czynności realizowane są w postaci około 100 usług bankowych, których indywidualne cechy dostosowane są do potrzeb rynku.

Adresatami oferty BPH S.A. są osoby fizyczne i podmioty gospodarcze, niezależnie od rodzaju i formy własności prowadzonej działalności gospodarczej.

Wśród klientów banku są podmioty o strategicznym znaczeniu dla polskiej gospodarki. BPH S.A. współpracuje z nimi w szerokim zakresie ,opierając wspólne działania na warunkach określonych w regulaminach banku, bądź na indywidualnych zasadach , ustalonych w porozumieniach o współpracy.Ponadto bank posiada wyspecjalizowaną kadrę w poszczególnych rodzajach działalności bankowej. Poprzez wdrożenie stanowiska „ doradcy klienta” realizuje również ideę „ account management’u”.

Aktualnie wszystkie oddział banku są wyposażone w lokalne sieci komputerowe . Dla usprawnienia przesyłania danych pomiędzy Centralą Banku a oddziałami BPH S.A. , wprowadzono system poczty elektronicznej. W oparciu o ten system realizowane są usługi z zakresu „home bankingu”.

Nad prawidłową działalnością Banku Przemysłowo-Handlowego S.A. czuwają jego organy władzy:

  • –          zarząd na czele , którego stoi prezes Józef Wancer,
  • –          rada nadzorcza z przewodniczącym dr Stefanem Schullerem,
  • –          akcjonariusze.

SCHEMAT .5. AKCJONARIUSZE POSIADAJĄCY 5% LUB WIĘCEJ GŁOSÓW NA WZA BPH S.A. WG. STANU NA 4 LIPCA 2001 ROKU

 

prace

Restrukturyzacja sektora bankowego

Restrukturyzacja i będąca jej częścią koncepcja prywatyzacji polskiej gospodarki objęła również sektor bankowy. Reformatorzy wyszli tu z założenia, że z teorii prawa własności wynika, iż najbardziej szkodliwa jest niepewność co do osoby właściciela. Dotychczasowe doświadczenia wykazują bowiem, że „im więcej praw ucieleśnia prawo własności, im dokładniej jest ono wyspecyfikowane i przydzielone konkretnej osobie na zasadzie wyłączności, im swobodniej można nim dysponować zgodnie z zasadą jedności praw i odpowiedzialności, tym silniejszy jest bodziec do pogłębiania wiedzy o rozmaitych, zyskodajnych możliwościach korzystania z tego prawa i inwestowania na gruncie tej wiedzy”.[1]

Według Jana Krzysztofa Solarza priorytety zmian instytucjonalnych systemu bankowego w Polsce układają się w sposób następujący:

  • transformacja ustrojowa, którą ma symbolizować zmiana systemu bankowego z biernego na aktywny, z mało efektywnego na sprawny,
  • troska o to, aby przebudowa systemu bankowego nie spowodowała utraty zaufania do instytucji finansowych i nie zachwiała stabilnością systemu bankowego,
  • zastąpienie niewydolnego państwowego właściciela przez inwestora strategicznego zdolnego do dokapitalizowania krajowych banków,
  • konieczność włączenia banków w dyscyplinowanie finansowe podmiotów gospodarczych przez zdecentralizowaną restrukturyzację wierzytelności trudnych,
  • dopasowanie niezbędnych zmian do harmonogramu liberalizacji rynku usług finansowych w Polsce z racji naszego członkostwa w OECD oraz Wspólnotach Europejskich,
  • odrobienie luki cywilizacyjnej, przejście do pobliża rdzenia gospodarki światowej.[2]

Dokonujące się po 1989 r. szybkie zmiany gospodarki doprowadziły również do szybkiego wprowadzania nowych rozwiązań w bankowości. Realizowana wówczas strategia odbudowy sektora bankowego dążyła do tworzenia infrastruktury gospodarki rynkowej przez współdziałanie w budowaniu rynku finansowego w Polsce oraz do zapewnienia finansowego zaplecza procesu restrukturyzacji polskiej gospodarki[3]. Na początku lat dziewięćdziesiątych banki państwowe zachowywały jeszcze monopolistyczną pozycję. Realizowały wówczas wysokie zyski, nie ponosząc praktycznie żadnego ryzyka. Musiało to zaowocować gwałtownym narastaniem niepracujących aktywów. W dodatku w latach 1990 – 1992 praktycznie wszystkie polskie banki udzieliły znacznej liczby „złych kredytów”. Wszystkie te negatywne zjawiska tworzyły punkt wyjścia do prywatyzacji sektora bankowego. Uznano bowiem, że negatywne tendencje w rozwoju polskiej bankowości powinna zmienić prywatyzacja sektora. Dominujące wówczas poglądy lapidarnie podsumował M. Rajczyk, stwierdzając, że:

  • wszystkie polskie banki są niesprawne i funkcjonują źle,
  • zarządy banków trzeba możliwie szybko wymienić,
  • polepszenie sytuacji bez zinstytucjonalizowanej pomocy banków zachodnich nie jest możliwe,
  • prywatyzacja banków radykalnie polepszy sytuację[4].

Prywatyzacja banków na początku lat dziewięćdziesiątych stawała się ważnym i pilnym zadaniem. Dostrzegając ten fakt Sejm w dniu 5 czerwca 1992 roku podjął specjalną uchwałę zatytułowaną „Podstawowe kierunki prywatyzacji w roku 1992″. W części V tejże uchwały przed prywatyzacją banków postawiono następujące cele:

  • identyfikacja właściciela, odpowiadającego kapitałowo za działalność banku,
  • wzmocnienie konkurencji,
  • uniezależnienie polityki banku od bieżących potrzeb polityki gospodarczej rządu,
  • przyspieszenie rozwoju rynku kapitałowego, przy jednoczesnym wprowadzeniu bardziej efektywnej weryfikacji działania banku przez jego akcjonariuszy,
  • wzmocnienie kapitałowe banku oraz ułatwiony dostęp do nowego kapitału,
  • zwiększenie elastyczności zachowań i lepsze dostosowanie do rynku,
  • większa troska o właściwą alokację kredytów,
  • bardziej energiczne przeciwdziałanie powstawaniu złych kredytów,
  • ułatwienie procesów restrukturyzacji gospodarki,
  • obniżenie kosztów działania banku,
  • zwiększenie wpływów budżetowych z prywatyzacji.

W powyższej uchwale sejmowej uznano, że przy realizacji tych celów należy przestrzegać następujących siedmiu zasad.

Po pierwsze, należy zidentyfikować inwestora strategicznego, który po podpisaniu kontraktu menedżerskiego przejąłby odpowiedzialność za zarządzanie bankiem, wprowadził nowe techniki operacyjne, nowe produkty, a także zapewnił wzrost kwalifikacji kadry poprzez zatrudnienie zewnętrznych specjalistów i aktywne szkolenie dotychczasowych pracowników. Strategiczny akcjonariusz powinien także ułatwić dostęp do międzynarodowego rynku pieniężnego i nowych klientów. Rolę inwestora strategicznego powinien spełniać renomowany zachodni bank komercyjny, brak jest bowiem krajowej instytucji, która mogłaby spełniać te funkcje.

Po drugie, większość udziałów w banku zostanie w rękach polskich, czasowo lub trwale.

Po trzecie, udział mniejszościowy pozostanie w rękach Skarbu Państwa z zastrzeżeniem prawa veta w sprawach zmiany kontrolnego pakietu akcji banku oraz prawa do dywidendy. Akcje Skarbu Państwa mogą po pewnym czasie zostać zbyte na rzecz partnera strategicznego, kierownictwa banku lub drobnych akcjonariuszy, którzy zdecydują się na zatrzymanie akcji dłużej niż wymagany okres. Po czwarte, część akcji zostanie zbyta pracownikom banku na warunkach analogicznych do określonych w ustawie prywatyzacyjnej.

Po piąte, część akcji zostanie sprzedana w ofercie publicznej, po stałej cenie, stwarzając wszystkim obywatelom możliwość nabycia akcji banków, powszechnie uznawanych za wysokodochodowe. W tym celu stworzone zostaną preferencje dla kupujących małe pakiety akcji.

Po szóste, krajowi nabywcy instytucjonalni nabywać będą akcje przez przetarg.

Po siódme, prywatyzacja banków zostanie poprzedzona kampanią promocyjną w kraju i za granicą.

W drugiej połowie 1991 r. nastąpiło przekształcenie 9 banków komercyjnych, wydzielonych kiedyś ze struktury NBP, w jednoosobowe spółki akcyjne Skarbu Państwa i imienne wyznaczenie Przewodniczących Rad Banków. Następnym krokiem w procesie przygotowawczym do prywatyzacji banków „dziewiątki” było wybranie przez specjalną grupę roboczą przy Ministerstwie Finansów kandydatów do prywatyzacji. Wybrano Wielkopolski Bank Kredytowy w Poznaniu i Bank Śląski w Katowicach. Następnie dokonano wyboru firmy wprowadzającej akcje tych banków na giełdę. Utworzono odpowiednie konsorcjum prywatyzacyjne złożone z banku inwestycyjnego jako lidera, banku komercyjnego oraz firm prawniczych i audytorskich o międzynarodowym autorytecie. Kluczową kwestią stała się wycenabanków przeznaczonych do prywatyzacji. Istotny stał się tutaj wybór odpowiedniej metody wyceny. Przedtem jednak należało uporać się z problemem „kredytów trudnych” w aktywach banków. Postanowiono wówczas utworzyć departament kredytów trudnych i dokonać restrukturyzacji finansowej przedsiębiorstw i banków przy pomocy obligacji Skarbu Państwa mających swoje pokrycie w międzynarodowym Funduszu Prywatyzacji Banków w Polsce.[5] Środki z tego funduszu przeznaczono na obsługę i wykup obligacji restrukturyzacyjnych otrzymanych przez banki. Pierwotnym warunkiem ich otrzymania było sprywatyzowanie banków komercyjnych, wyłonionych z NBP, do końca 1996 r., lub też banków – sukcesorów, w których portfelach znajdują się te obligacje. Program zakładał, że w przypadku niedotrzymania warunków umowy Skarb Państwa nie otrzyma środków Funduszu Prywatyzacyjnego Banków, a obsługa i wykup obligacji restrukturyzacyjnych obciążyłyby budżet państwa[6]. Jednak wobec krótkiego okresu czasu na realizację prywatyzacji, rząd podjął decyzję o zmianie niektórych zapisów o Funduszu Prywatyzacyjnym Banków, a zwłaszcza o przedłużeniu terminu prywatyzacji.


[1] W. Szpringer, Dostosowania strukturalne w gospodarce. Konkurencja czu regulacja?, Warszawa 1994, s. 147.

[2] Por. J. K. Solarz, Rozwój systemów bankowych, Warszawa 1996, s. 120.

[3] Por. J. Lisowski, Problemy restrukturyzacji sektora bankowego, „Bank i kredyt” 1992, nr 10 – 12.

[4] Por. M. Rajczyk, Strzał w kasę? Sukces czy porażka prywatyzacji Banku Śląskiego, Warszawa 1994, s. 14.

[5] Por. J. K. Solarz, Rozwój systemów bankowych, cyt. wyd., s. 134 – 135.

[6] Por. W. Cimoszewicz, Strategia umocnienia systemu bankowego w Polsce. Realizacja uchwały Sejmu RP w sprawie założeń polityki pieniężnej na 1995 rok z dnia 30 grudnia 1994 r., Warszawa 1996, Druk nr 1968.

Lokacyjne papiery wartościowe

W połowie lat siedemdziesiątych pojawiła się możliwość lokowania środków finansowych w nowym rodzaju papierów wartościowych – tzw. certyfikatach inwestycyjnych, zwanych inaczej certyfikatami lokacyjnymi albo świadectwami udziałowymi. W celu ich emisji tworzone były fundusze lokacyjne, najczęściej w formie spółek akcyjnych, głównie przez wyspecjalizowane instytucje finansowe lub banki. Poprzez zakup certyfikatów nabywcy lokowali swoje środki finansowe nie w jednym rodzaju papierów (np. tylko w akcjach), lecz w wielu różnych papierach wartościowych, które składają się na świadectwa udziałowe w funduszu inwestycyjnym.
Banki zajmują się rozprowadzaniem, przejmowaniem, przechowywaniem, codziennym rozliczaniem wartości świadectw udziałowych w zależności od cen giełdowych papierów wartościowych wchodzących w ich skład oraz wypłatą zysków osiągniętych z tytułu posiadania certyfikatów lokacyjnych.
Główna zaleta certyfikatów polega na tym, że ograniczone zostaje istotnie ryzyko straty przez posiadaczy tych papierów wartościowych wchodzących w skład certyfikatów. Ryzyko zostaje tu rozłożone na wiele różnych papierów, stąd spadek cen jednych z nich może być rekompensowany wzrostem notowań innych.
Na rynkach kapitałowych wykształciły się dwa rodzaje funduszów lokacyjnych:

  • • otwarte,
  • • zamknięte.

W przypadku funduszy otwartych mamy do czynienia ze zmienną liczbą uczestników, a więc także ze zmienną liczbą certyfikatów udziałowych. Ponadto uczestnicy takiego funduszu nie mogą zbywać na zewnątrz (poza nim) posiadanych certyfikatów. Spółki lub (banki) zarządzające funduszami emitują nowe świadectwa udziałowe i sprzedają je kolejnym chętnym do uczestnictwa w funduszu. Jednocześnie odkupują wyemitowane wcześniej świadectwa udziałowe od dotychczasowych uczestników, którzy pragną się ich pozbyć. Właścicielami funduszu są wszyscy, których wkłady tworzą w danym momencie globalną jego sumę. Cenę jednostki (świadectwa udziałowego) funduszu określa się dzieląc wartość wszystkich lokat przez liczbę wyemitowanych jednostek. Cechą charakterystyczną funduszy otwartych jest więc brak rynku wtórnego. Cena świadectw udziałowych publikowana jest w prasie finansowej każdego dnia i ustalana w transakcjach kupna – sprzedaży certyfikatów przez nabywców i zarządzających funduszem.
W przeciwieństwie do funduszów otwartych, fundusze zamknięte posiadają stałą liczbę świadectw udziałowych. Nie skupuje się tych świadectw od ich posiadaczy ani też nie emituje się nowych świadectw. Cena świadectw udziałowych kształtuje się tu na rynku papierów wartościowych (ponieważ to one składają się na wartość funduszu inwestycji zbiorowych) w zależności od popytu i podaży. Okres trwania funduszy lokacyjnych wynosi kilka lat (najczęściej nie przekracza 10).
W nowych uregulowaniach prawnych przewidziano w Polsce możliwość pojawienia się papierów wartościowych podobnych w swej konstrukcji do certyfikatów lokacyjnych. Założono bowiem, że tworzone będą tzw. fundusze powiernicze, służące do zbiorowego lokowania środków pieniężnych w papierach wartościowych. Funduszami tymi mogą zarządzać towarzystwa funduszy powierniczych zorganizowane w postaci spółek akcyjnych. Przedmiotem działania takich funduszy jest świadczenie usług polegających na lokowaniu powierzonych środków na odpowiednich funduszach oraz zarządzaniu nimi we własnym imieniu, ale na rachunek uczestników funduszu.

Historia BPH S.A.

Bank Przemysłowo -Handlowy S.A. jest obecnie jednym z najpopularniejszych banków w Polsce. Jego historia przebiegała następująco:
 1 lutego 1989 roku powołano go do działalności jako jeden z dziewięciu banków komercyjnych wydzielonych ze struktur Narodowego Banku Polskiego.
 1 listopada 1991 roku został przekształcony w jednoosobową spółkę skarbu państwa i przyjął nazwę „ Bank Przemysłowo- Handlowy Spółka Akcyjna”.
 14 lutego 1992 roku BPH S.A. podpisał porozumienie z holenderskim bankiem ABN AMRO , obejmujące współpracę obu banków w procesie przekształcenia struktur wewnętrznych i dostosowania zakresu i poziomu usług świadczonych przez BPH S.A. do standardów światowych. Współpracę zakończono w lutym 1994 roku. Podczas jej trwania wprowadzono nowe koncepcje dotyczące strategii banku, kierunków jego rozwoju oraz przeprowadzono szkolenie dla 650 pracowników banku.
 19 lipca 1993 roku miała miejsce prywatyzacja BPH S.A. . Doradcą finansowym ds. prywatyzacji banku został międzynarodowy bank inwestycyjny Credit Suisse First Boston.
 W grudniu 1993 roku bank wraz z prezesem otrzymali „ Złotą Statuetkę Lidera Polskiego Biznesu ‘93” przyznawaną przez Business Center Club, a w 1994 roku „ Diament” do „Złotej Statuetki”.
 W czerwcu 1994 roku BPH S.A. zajął drugie miejsce w rankingu „ Najlepsze Banki ‘93”. W rok później w rankingu „Najlepsze Banki ‘94” zajął także drugie miejsce po City Banku oraz w rankingu „ Bezpieczne Banki ‘94” – pierwsze miejsce.
 Również w 1994 roku bank został uhonorowany przez redakcję „ Przekroju” Złotym Groszem. Ów laur stanowił „symboliczną zapłatę za dobrą robotę, przedsiębiorczość i najlepsze wyniki gospodarcze” osiągnięte w 1993 i 1994 roku.
 10 listopada 1994 roku Komisja Papierów Wartościowych dopuściła do publicznego obrotu akcje BPH S.A.
 7 listopada akcje BPH S.A. z pozytywnym skutkiem zadebiutowały na rynku Warszawskiej Giełdy Papierów Wartościowych.
 W listopadzie 1995 roku BPH S.A. otrzymał od „Businessman Magazine” tytuł „ Bank Biznesmena”.
 W styczniu 1997 roku gazeta „ Twój Styl” przyznała BPH S.A. nagrode „ Alicja ‘96” za wprowadzenie na rynek usług finansowych „kredytu edukacyjnego”.
 W 1997 roku bank i jego prezes otrzymali Drugi Diament do „Złotej Statuetki Lidera Polskiego Biznesu ‘96” przyznawany przez Business Center Club.
 Również w 1997 roku BPH S.A. zajął drugie miejsce w rankingu „Gazety Bankowej”.
 30 czerwca 1997 roku bank otrzymał najwyższą ocenę ratingową „A” nadaną przez Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową.
 W czerwcu tegoż samego roku został mu nadany tytuł Mecenasa Kultury Krakowa Roku 1996 przez prezydenta Miasta Krakowa.
 W 1998 roku rozpoczęto wdrażanie nowoczesnego, bankowego systemu informatycznego „Profile”, który połączy wszystkie oddziały BPH SA.
 W maju tego samego roku Minister Skarbu Państwa ogłosił przetarg na sprzedaż większościowego pakietu akcji BPH SA. Utworzono wówczas: Commercial Union Powszechne Towarzystwo Emerytalne BPH, WBK Spółka Akcyjna.
 22 października 1998 roku, w Ministerstwie Skarbu Państwa podpisano umowę sprzedaży 4.316.670 akcji BPH SA w Krakowie Bayerische Hypo-und Vereinsbank AG z siedzibą w Monachium, RFN. Zgodnie z porozumieniem Bank Przemysłowo – Handlowy miał zachować swoją tożsamość i znaleźć się w grupie kapitałowej inwestora „Bankiem Regionów” w Polsce, a jego siedzibą miał pozostać Kraków.
 W kwietniu 1999 roku podpisano umowę pożyczki konsorcjalnej dla BPH SA w wysokości 100 mln EURO. Bayerische Hypo- und Vereinsbank AG zwiększył udziały w BPH SA do 49,9%.
 14 czerwca 1999 roku zakończył się konwersją Centrali BPH S.A. proces wdrażania zintegrowanego systemu bankowego PROFILE i od tego momentu wszystkie placówki Banku pracują w nowym systemie.
 W październiku Bayerische Hypo- und Vereinsbank AG wniósł aportem do Banku BPH akcje Hypo-Bank Polska SA (obecnie HypoVereinsbank Bank Hipoteczny SA).
 W listopadzie 1999 roku Bank BPH zaoferował klientom indywidualnym SBI BPH Sez@m – obsługę konta przez Internet.
 W styczniu 2000 roku Bayerische Hypo- und Vereinsbank AG zwiększył swój udział w Banku BPH SA i posiada 12.089.365 akcji i głosów na WZA Banku BPH, co stanowi 86,1% kapitału akcyjnego BPH SA.
 Od 1 marca prezesem Zarządu Banku BPH jest Joseph Wancer. Również od tego miesiąca uruchomiono BPH-M@kler. Dzięki niemu klienci Biura Maklerskiego Banku BPH mogą zarządzać swoim kontem przez Internet
 30 czerwiec 2000 r. – Bank BPH, podczas Letniej Gali Business Centre Club, otrzymał Piąty Diament do Złotej Statuetki BCC w Konkursie Lider Polskiego Biznesu ’99. Nagrodę odebrał Prezes Joseph Wancer.
 Październik 2000 r. – uruchomiono SBI BPH Sez@m Biznes, obsługę kont przez Internet dla małych przedsiębiorstw.
 Marzec 2001 – Bank Przemysłowo-Handlowy SA i Powszechny Bank Kredytowy SA podpisały porozumienie określające warunki współpracy w przygotowaniu spółek do fuzji. Połączenie powinno zostać przeprowadzone przez przeniesienie całego majątku PBK na BPH w zamian za akcje, które BPH wyda akcjonariuszom PBK.
 W kwietniu 2001 roku Bank Przemysłowo – Handlowy wprowadził do swojej oferty rachunek systematycznego oszczędzania BPH Skarbnik. Oprocentowanie jest zmienne i uzależnione od zgromadzonej kwoty.
 W czerwcu 2001 roku Bank BPH zaoferował nowy produkt o nazwie Lok@ta. Jest to 10 dniowa lokata przeznaczona dla Klientów Banku korzystających z systemu bankowości internetowej Sez@m oraz BPH WAP.
 Również w tym samym miesiącu Bank Przemysłowo-Handlowy wprowadził do swojej oferty polecenie zapłaty w formie elektronicznej. Usługa będzie dostępna dla klientów korporacyjnych korzystających z systemu MultiCash. Jest to system bankowości elektronicznej, skierowany do klientów korporacyjnych – umożliwia uzyskanie informacji o rachunku i dokonanie płatności.
 W sierpniu 2001 roku zarządy dwóch łączących się banków, Banku Przemysłowo-Handlowego i Powszechnego Banku Kredytowego ustaliły nazwę dla nowej instytucji. Będzie to Bank Przemysłowo-Handlowy PBK, w skrócie BPH PBK. Fuzja banków jest efektem połączenia się ich właścicieli; niemieckiego HypoVereinsbanku oraz Banku Austria.
 25 września 2001 Walne Zgromadzenia Akcjonariuszy BPH i PBK zatwierdziły połączenie banków.
 Obecnie ma miejsce realizowanie strategii rozwoju związanej z fuzją BPH i PBK.

Klasyczne rozliczenia transakcji przy użyciu kart płatniczych

W przypadku , gdy punkt handlowo – usługowy akceptujący zapłaty z użyciem karty nie jest wyposażony w terminal wówczas transakcje rozliczana jest w klasyczny sposób , tzn. poprzez sporządzenie dokumentów obciążeniowych . Dokumenty te sporządzane są w formie rachunku obciążeniowego . Do przeprowadzenia transakcji z użyciem kart niezbędne są także zestawienia zbiorcze druków rozliczeniowych oraz wykaz kart zastrzeżonych – tzw. stop lista, które dostarczane są przez centrum rozliczeniowe.

Przed sporządzeniem rachunku obciążeniowego pracownik punktu honorującego karty jest zobowiązany przeprowadzić kontrolę polegającą na sprawdzeniu autentyczności karty , jej terminu ważności, zgodności podpisu właściciela karty. Należy także dokonać weryfikacji numeru karty i jeśli wysokość transakcji tego wymaga skontaktować się z centrum autoryzacji w celu uzyskania specjalnego kodu, który zostaje wpisany na rachunek obciążeniowy.

Po spełnieniu wszystkich wymagań przez klienta pracownik może wystawić rachunek obciążeniowy. Używa do tego imprintera , za pomocą którego nanosi dane dotyczące karty na rachunek. Po wyciągnięciu rachunku z urządzenia uzupełnia się na nim pozostałe dane dotyczące transakcji tj. datę, kod autoryzacji, kwotę transakcji oraz łączną sumę do rozliczenia . Klientowi nie wolno dokonywać żadnych zmian na rachunku , ma on jedynie obowiązek go podpisać. Po złożeniu podpisu klient otrzymuje jeden egzemplarz rachunku i swoja kartę . Czynności w punkcie sprzedaży nie kończą procesu rozliczenia , lecz są jedynie etapem tej operacji. Po wystawieniu rachunku obciążeniowego pracownik musi jeszcze sporządzić zbiorcze zestawienie rachunków obciążeniowych , które wraz z rachunkami stanowi podstawę rozliczenia transakcji przez centrum rozliczeniowe . Zbiorcze zestawienie musi zawierać wszystkie dane dotyczące transakcji z danego dnia. Po sporządzeniu zestawienia , jego oryginał wraz z załączonymi sztywnymi kopiami rachunków obciążeniowych jest przekazywany do centrum rozliczeniowego. W centrum dane zawarte na dokumentach są wprowadzane do komputera. Później są przetwarzane i na ich podstawie wystawia się faktury zbiorcze dla odpowiednich organizacji. Kolejną czynnością jest wystawienie poleceń przelewu na rachunki podane przez punkty honorujące. W następnym dniu polecenia te trafiają do banku , który zajmuje się ich realizacją. Po otrzymaniu przelewu punkt honorujący porównuje kwoty z kopią zbiorczej faktury i po stwierdzeniu zgodności kończy proces rozliczeniowy pomiędzy punktem a centrum rozliczeniowym. Pozostaje jeszcze do rozliczenia jedynie należność pomiędzy centrum rozliczeniowym a systemem, która odbywa się elektronicznie.

Jak widać rozliczenia klasyczne przy użyciu karty płatniczej są czasochłonne .Obecnie zaczyna się od nich odchodzić na korzyść nowoczesnych form rozliczeń nie wymagających zwiększonej roli czynnika ludzkiego . Klasyczne metody rozliczeń stosuje się jedynie w punktach akceptujących karty , gdzie instalacja terminali EFTPOS jest nieopłacalna ze względu na niską liczbę transakcji.