Czek jako środek zapłaty

Czek (od ang. Check – sprawdzić, kontrolować) jest dokumentem wystawionym w formie przez prawo ustalonej, zawierającym skierowanie do banku polecenie wypłacenia oznaczonej kwoty pieniężnej ze środków znajdujących się w tym banku w dyspozycji wystawcy. Inaczej mówiąc, jest to dokument, przy pomocy którego wystawca rozporządza swoimi środkami pieniężnymi znajdującymi się w banku. Uprawnienie do wystawiania czeków wymaga uprzedniego porozumienia się klienta z bankiem, upoważniającego do takiego sposobu dysponowania zdeponowanymi w nim środkami pieniężnymi.

Jakkolwiek pierwowzory czeku były zbliżone do weksla trasowanego, to z biegiem czasu wykształciły się między tymi dwoma rodzajami papierów wartościowych następujące, podstawowe odmienności:

  • w odróżnieniu od weksla czek nie jest narzędziem kredytowania lecz spełnia głównie funkcję płatniczą, tzn. przy jego pomocy można regulować bieżąco zobowiązania; oznacza to, że czek jest płatny za okazaniem, a nie w przyszłości, jak to występuje przy wekslu;
  • wystawienie czeku wymaga dysponowania odpowiednim pokryciem na rachunku w banku; natomiast weksel może być wystawiony lub akceptowany w oczekiwaniu na wpływy, jakie mają nastąpić w przyszłości, tj. oczekiwane w terminie płatności zobowiązania;
  • czek może być wystawiony na okaziciela, co upraszcza jego inkaso i nadaje mu charakter bardziej zbliżony do surogatu pieniądza, niż to cechuje weksel, na którym uwzględnienie nazwiska remitenta w systemie konwencyjnym jest niezbędne dla ważności dokumentu;
  • zawarte w czeku polecenie zapłaty może być kierowane tylko do bankiera, co oznacza wzmożone zaufanie wierzycieli przyjmujących zapłatę w formie czeku, znacznie większe niż przy przyjmowaniu weksla;
  • w razie niezapłacenia ( np. ze względu na brak pokrycia na koncie wystawcy w banku) czek podlega protestowi – podobnie jak weksel, protest nie musi być dokonywany przez notariusza, wystarczające jest odpowiednie stwierdzenie banku na odwrocie czeku o odmowie zapłaty;
  • wystawienie czeku bez pokrycia na rachunku bankowym może spowodować pociągnięcie do odpowiedzialności karnej, gdyż chodzi o skłonienie wystawcy do przestrzegania, aby jego dyspozycje czekowe upoważniające do natychmiastowej realizacji nie przekraczały sum, jakimi rozporządza w banku;
  • czek może być przenoszony na inne osoby przy pomocy indosu, podobnie jak weksel, a więc spełnia funkcje obiegowe; realizuje je jednak w ograniczonym zakresie, gdyż powinien być przedłożony do zapłaty w stosunkowo krótkim czasie po wystawieniu.

W obrocie czekowym biorą z reguły udział trzy osoby, tj.:

  • wystawca dysponujący rachunkiem w banku będący głównym dłużnikiem odpowiedzialnym za realizację czeku;
  • remitent, tj. to jest pierwszy wierzyciel czekowy, który może pozostać bezimienny do czasu inkasa czeku, kiedy musi pokwitować odbiór gotówki;
  • trasat, tj. bank, do którego kierowane jest polecenie wypłaty gotówki.

Zgodnie z polskim ustawodawstwem[1] czek powinien zawierać następujące elementy:

  1. nazwę „czek” w treści dokumentu ( w niektórych krajach wymóg ten nie jest konieczny),
  2. bezwarunkowe polecenie zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej,
  3. nazwisko (nazwę) trasata, który ma zapłacić,
  4. miejsce płatności,
  5. datę i miejsce wystawienia,
  6. podpis wystawcy.

Nazwę „ czek” należy podać w języku w jakim dokument wystawiono. Jest to niezbędny warunek dla ważności czeku, którego przestrzeganie umożliwia uprzedzenie wystawcy, jak również innych osób składających podpisy na czeku o konieczności przestrzegania zasad prawnych określających posługiwanie się takim dokumentem oraz o odpowiednim jego chronieniu przed dostaniem się w niepowołane ręce.

Podobnie jak przy wekslu – kwotę, jaka ma być wypłacona, podaje się w ujęciu liczbowym i słownie. Jeżeli kwoty te różnią się, wypłaca się kwotę wypisaną słownie, ale często bank zastrzega sobie w umowie z klientem odmowę realizacji czeków, w których kwoty nie są jednakowe.

Osobą, która ma wypłacić kwotę oznaczoną na czeku, może być jedynie bank, pełniący funkcję trasata. Nazwa tego banku, jeśli jest on powszechnie znany i zajmuje znaczącą pozycję w systemie bankowym, dodatkowo wzmacnia zaufanie do przyjmowania zapłaty czekami. Jest to istotne przy rozliczeniach międzynarodowych, jeśli trasat dysponuje liczną siecią placówek w różnych krajach i posiada dużą ilość korespondentów wśród innych banków, gdyż ułatwia to inkaso czeków.

Miejsce płatności czeku może być wyraźnie określone. Jeżeli tego nie uczyniono, przyjmuje się, że jest nim miejsce podane obok trasata. Tę zasadę stosuje się w praktyce najczęściej. Niekiedy banki określają miejsce płatności czeku elastyczniej, dopuszczając regulowanie wypłat należności czekowych we wszystkich swoich oddziałach lub także w innych bankach w dodatku w różnych miejscowościach (tzw. czeki okrężne).

Data wystawienia czeku powinna być podana jednoznacznie, tj. wskazywać dokładnie dzień, nazwę miesiąca i rok. Jest to istotne, gdyż data ta stanowi podstawę, od której liczy się bieg maksymalnego okresu, w jakim czek powinien być przedłożony do zapłaty.

Czek może być wystawiony pismem maszynowym lub ręcznym. Natomiast podpis wystawcy, powinien być złożony własnoręcznie. Powinien to być podpis osoby upoważnionej do dysponowania środkami zdeponowanymi w banku. Wzory podpisów są składane w banku dla celów kontrolnych. Jeżeli bank stwierdzi, że podpis wystawcy różni się od podpisu wzorcowego, powinien odmówić realizacji czeku.

W praktyce czeki wystawia się z reguły na specjalnych blankietach wydawanych klientom przez banki. Posługiwanie się takimi blankietami drukowanymi przy zastosowaniu specjalnej techniki, zaopatrzonymi przeważnie już przez bank jego nazwą, a także wydrukowaną nazwą rachunku wystawcy dodatkowo zabezpiecza obrót czekowy przed nadużyciami.

Możliwość dysponowania wypłatami przy pomocy czeków wymaga – jak już wspomniałam uprzedniego zawarcia z bankiem umowy upoważniającej klienta do wystawienia takich dokumentów. Bank może uzależnić zawarcie umowy od spełnienia określonych warunków przez klienta, jak również od uprzedniej oceny solidności pod względem wywiązywania się ze zobowiązań. Zastrzega sobie także prawo rozwiązania umowy w razie jej naruszenia przez klienta, co przede wszystkim dotyczy wystawienia czeków bez pokrycia.

Blankiety czekowe są wydawane klientom przez banki w postaci zszytej książeczki czekowej – za pokwitowaniem. Książeczka powinna być przez posiadacza przechowywana z dostateczną starannością w sposób zapobiegający posłużeniu się przez niepowołane osoby, m.in. przy pomocy sfałszowanych podpisów. W żadnym zaś wypadku nie można przechowywać blankietów czekowych podpisanych przez osoby upoważnione do tego „na zapas” przed wystawieniem czeku, gdyż może on być wówczas dowolnie wypełniony i zainkasowany przez osobę nieupoważnioną, a konsekwencje z tego tytułu ponosi wystawca.

Czek, który jest wystawiony z opuszczeniem niektórych wymaganych przez prawo obligatoryjnie elementów, albo zawierający jedynie podpis osoby upoważnionej do dysponowania rachunkiem w banku, określany jest mianem niezupełnego lub in blanco. Jego wydanie upoważnia posiadacza do uzupełnienia brakujących danych przy dostosowaniu się do warunków porozumienia zawartego z wystawcą czeku. Jeżeli jednak remitent wypełni czek niezgodnie z porozumieniem i podejmie gotówkę lub indosuje go na inną osobę, to wobec trasata lub kolejnego posiadacza dokumentu, nawet jeśli podjął pieniądze, wystawca nie może podnosić z tego powodu zastrzeżeń.

Czek niezupełny wykorzystywany jest przede wszystkim dla celów gwarancyjnych albo jako rękojmia wykonania umowy.


[1] Ustawa z dnia 28 kwietnia 1936r. – Prawo czekowe (Dz.U.R.P. nr 37, poz. 283). Ustawa ta uwzględnia rozwiązania ujednolicone w skali międzynarodowej, jakie zostały opracowane z inicjatywy Ligi Narodów i wprowadzone do własnego ustawodawstawa przez szereg krajów. Występują jednak kraje, które konwencji genewskiej nie podpisały i wobec tego zachowały pewne odmienności w regulowaniu obrotu czekowego. Dotyczy to zwłaszcza USA i Wielkiej Brytanii.